Internt referansenummer: 13.08.2011 – BOK
Kilde:
Sagn og halvglømte navn.
(Fortellinger om folk som satte farge på bygdemiljøet)
Reidar Blokkeskar
Tegninger: Otto Lie
Nidaros forlag 1983
Utgitt i samarbeid med Meldal Historielag
ISBN: 82-990804-2-8
Klikk her for å lese ”Forordet” med bilde av forfatter Reidar Blokkeskar.

Litt om samenes saga i bygda

Et møte med Anders Larsen

Det var lørdagskveld i midten av september 1960. Hjortjakta hadde såvidt begynt. Kona og jeg hadde komme ut på hytta vår om dagen. Vi tenkte å sjå etter tyttebæra dagen etter. Det var en overlag fin høstdag, skogen stod i fargerike høstfarger. En mild sommervind strøk vart over Resdalen, det susa linnt gjennom bjørkeskogen og det risla i det gule lauvet på ospa. Et og anna lauvbladet løsna og datt ned og var ferdig med livet. Borti Raufjellet skein ettermiddagssola, så fjellet gnistra i en fargeprakt en sjelden ser maken til. Jeg ville gå en snartur ned til naboen, han Idar, som hadde hytta si straks nedafor. Da jeg kom ned til hytta, vart jeg vars en kar som låg utpå vollen og kvilte. Jeg gikk bortåt og hilste. Det var en tynn, mager og liten kar i syttiåra, brunbrent i ansiktet. Buksa var snørt med remmer oppover leggen. Rundt livet på den side vadmelskofta hadde han «gjordt» et taug. Ryggsekken, som stod attmed han, var av brunt garva skinn. En lang stav låt attmed han. Det var tydelig at det var en fjellets mann jeg hadde for meg. Han svara på helsinga mi og spurte: «Kva slags kar er du da?» Jeg sa namnet mitt, og fortalte at jeg hadde hytte straks ovafor. «Å, æ dæ son du sjer ut. E ha sjett namnet dett ofte. Ja, me kalla dem for Anders Larsen, e æ finn, eller same, som det sies no til dags. Du ska på hjortjakt i morgo du da?» «Nei,» sa jeg, «e driv itj jakt». «Fornuftig kar. Dyra æ gla ti livet sett dem og».

«Men kor bor du da», ville jeg vite. «E bor inni Børtne, straks nedafor her». «E tenkte å sjå etter tyttebæra i morgo», sa jeg. «Du som æ kjent i marka her omkring kan kanskje fortæl me kor e helst ska ga for å finn bær?» «Bær aill stan», var svaret jeg fikk. «Ja, mær og minder», sa jeg og slo meg ned attmed han. Da venda han seg mot meg og såg på meg med et par brune, gløgge øyne. «Ja, du spor så bent fram, du, e lika dæ. Du fæ møt borti Børtne klokka fem i morgo tidle, så ska oss følgjas åt. E ska oppi Jølfjellet å hent hem nå fiasko med molte så e har der oppi». «Klokka fem om syndagsmorgon? Nei, dæ æ da alt for tidle. Ha du enda sagt klokka sju!» «Ja, oss fæ sei sju da, når du itj kjem opp før så», sa han Anders og reiste seg opp, tok sekken på ryggen og staven i handa og rusla smått og bedagelig nedover stien som gikk til Børtne.

Det rans meg til minnes ei historie jeg hadde hørt om denne mannen for flere år siden. Det hadde gått lang tid siden noen hadde sett Anders, så det vart til at folk tok en tur til heimen hans utmed elva, Jøla, der han bodde helt alene. Og der fant de Anders. Han hadde ligget sjuk i mange dager og ikke greid å komme ut av senga, og uten å ha smakt vått eller tørt. Han var temmelig forkommen. Det vart henta hjelpekorps og lege, så han kom fram til folk og vart kjørt på Orkdal sykehus. Han var mest opptørka, men det var da att en liten blodskvett så hjertet hadde noe å arbeide med. Det var nemnt 18-19 %. «Du skull egentlig vært død», sa legen. Men de greide å berge livet hans så han kom att åt Resdala og Trollheimen. Det var deretter han flytta til setra Børtne, for der for det folk forbi rett som det var.

Om søndagsmorgenen var det samme fine været. Haustsola skein på fjelltoppene da jeg rusla stigen nedover til Børtne i sjutida. Da jeg såg mønet på setertaket, såg jeg på klokka og ga meg litt tid så jeg kunne komme fram på slaget sju. Da jeg kom framom trappa, kom Anders Larsen ut med sekken på ryggen og staven i handa, og like ens drakt som dagen før. «Presis kar», var helsinga jeg fikk. Og vi rusla sammen bortover moen mot Stillresa.

Vi kom straks i fortrolig samtale, og jeg fikk på bane det som låg meg på hjertet. «Du Anders, du vet sikkert my om samisk kultur her i distriktet. E ha alltid interessert me for den, men ha alder komme i fortrule samtale mæ nånn same så e ha fått sport». Anders stoppa tvert, la begge hendene på den lange staven og stødde haka oppå der. «Jasså, du e interessert i det? Ja da må oss sett oss nedpå. Oss har da’n fær oss». Vi satte oss på en gammel stokk som var overgrodd med mose. Og da begynte han å fortelle om samenes livsførsel i Trollheimsfjella frå gammelt av. Hvordan de livnærte seg av det som fjellet gav, ved sida av reinen. Han hadde også funnet offerplasser der de hadde dyrka sin religion. Han mente også det hadde vært gravplasser omkring offerstedene. «Vi samer er noe tilbakeholdne overfor bumannen. Vi er en minoritetsgruppe med så forskjellig erfaring. Men har du fått en same til venn så kan du stole på han», sa Anders.

Vi kom også inn på bøker og lesing. «Du har vel lest mye, ventelig», spurte han Anders. Jeg sa som sant var at noe hadde det blitt, men ikke på langt nær så mye som jeg hadde hatt lyst på. Strevet for levebrødet hadde tatt for mye tid. Da kom det for en dag at han Anders hadde vært en riktig bokorm. Bjørnson og Ibsen og Johan Falkberget hadde han lest alt av. Ja, ikke bare lest, men også tenkt stoffet igjennom. Jeg fant etterkvart ut at det var den rene viten¬skapsmannen som bodde i den-vesle inntørka kallen som satt attmed meg.

Vi hadde snakka kanskje langt borti to timer, da han reiste seg opp og gikk videre. Vi gikk opp ei bratt egg. På utsida av veien var det en bratt sandmæl, og midt nedi mælen låg noen lyngflak, store som stuggugulv. Anders stod og stødde seg på staven utpå veikanten. Rett som det var hoppa han utfor veien og ned i sandmælen. Han stødde seg på staven og rente nedover så sand og småstein trilla omkring leggene hans. Han vinka på meg. «Kom du og». Og jeg rausa nedover sandmælen. Da fikk jeg se at disse lyngflakene var helt røde av tyttebær. Aldri har jeg sett en slik bærrikdom på så lite areal. Men bæra var overmoden. Mye hadde falt av, så marka var rød av bær. Jeg måtte plukke svært varsomt så bæra ikke datt av. «Du finn nok bær her», sa han Anders. «Men pass de fer sandorm, det er hoggorm som har lik eins lett som sanda. Detta æ itj vanlig tyting, detta æ storkna solskinn dæ».

Du Anders, sa jeg, «kan du itj kom på hytta vår å eta meddag i dag, så slepp du å kokkeler sjøl? Kva tid kjem du ned att frå fjellet?» «E takka for dæ», sa han Anders, «men e kainn itj sei nå. Finn skyt alder (aldri) dit børsa peika». Og dermed kravla han opp sandmælen og forsvant. Det gikk fort å fylle de to dropsspanna jeg hadde med, så jeg gikk bortpå hytta og tømte, og drog til på nytt, da vart også kona med. Da vi hadde plukka tomt på plassen, så gikk vi om Børtne for å sjå om Anders var kommet. Jau, Anders kom utpå trappa og ropa åt oss. «E kjem». Og da maten var varm, kom han Anders. Kona bød på lapskaus og søtsuppe. «Du har ei døktig matkjerring», sa han Anders, «ja, ho va døktig i matveien, kjerringa mi au».

Etter maten satte vi oss på en benk utafor hytteveggen. Anders var riktig i godlag. Fortalte om familien sin. Om sønnen Nils, som bodde på Nerskogen. Jeg nemnte Sigrid og Lars Jonssen, som bodde i Vasslåtta, og sa at ho Sigrid var som ei dronning uti Trollheimen. «Ja», sa han Anders, «ho Sigrid var en stor personlighet ho». Han satt stille ei stund. «Kjenne du ho Brita Fjeldner? Ho æ lik stor», kom det kort og bestemt. Han Anders Larsen visste kva han snakka om.

Kona koka krutsterk kaffe og han Anders drakk tre kopper. Resten av laps-kausen fikk han med i et spann sammen med en pose kaffe. Vi vart forlikte om at vi skulle treffes att snart. Han Anders takka for seg og rusla nedover til Børtne.

Det vart siste gongen jeg såg Anders Larsen. Ei tid etterpå hadde han reist til fjells og kom ikke att til kvelds. Det var folk som hadde ansa på dette. Det var dårlig vær i fjellet den dagen, med kuling og snøbyger. Det vart sendt ut letemannskap og de gikk seg på han. Han låg bak en stor stein og var svært forkommen. Det bar på sykehuset att, der han kom seg ganske fort. Så fikk han losji» over vinteren i et hus oppi Rennebu. Men utpå etterjulsvinteren vart det dårlig med helsa att, og han kom på Meldal Sykehjem der han døde 17. mai 1961. Med Anders Larsens bortgang var det satt sluttstrek for nok et kapittel av samefolkets saga i Trollheimen. Anders var en fin ambassadør for den vesle gruppa av samefolk som har funnet trivsel og livberging inne på fjellvidda i mange hundre år.

Anders_Larsen

Anders Larsen var fjellkar og gjetar all sin dag. Her får reinen en godbit.
Fotograf ukjent.

*

Etter at dette minnet var skrevet, fikk jeg et ark av Magnar Smedhagen. Han hadde hatt en prat med Brita og Anders Fjeldner Renander, nettopp om Anders Larsen. De kjente han personlig, og kunne gi et korrekt bilde av denne merkelige mannen som gjorde et slikt inntrykk på meg den helga jeg var sammen med han i 1960. Og her er den beskrivelsen som Brita og Anders Fjeldner Renander gav av Anders Larsen.

*

Anders Larsen var født den 14.6.1887 i Ålen. Han kom til bestemora i Orkdal der han voks opp. Mora heitte Ragnhild og var gift med Ola Stengel (dei er gravlagt på Moe kirkegård i Orkdal). Ole, Johan, Lauritz og Anna Stengel var halvsøsken med Anders. Anders Larsen var nedi Gjølmesliene og hogg ved for Anna Stengel etter at han vart noko gamal, fortel Brita.

Anders Larsen var gjetar og dreng hjå Ola Kant (Gammel-Kanten kalla). Det gjekk ikkje bra med Gammel-Kanten. Han hadde etter kvart fått for mye rein, passa den dårleg og kom i konflikt med ein del grunneiere i Oppdal. Den tida var det utstrakt seterdrift i Oppdal. Oppdalingane skaut først ein del rein for Kant, men slo seg seinare saman og kjøpte reinen av han. Fleirtalet av bøndene fekk ordna det slik at den kongelege resolusjonen vart vedteken.

Anders Larsen vart no arbeidslaus, rundt 1907 – 1908. Han var gjetar hjå Martin Jonassen ei tid. Rindalingar reiste til Røros og kjøpte inn rein, og fekk med seg Anders Larsen som gjetar. Han var hjå Li tamreinlag i Rindal ei tid til dei slutta att (før 1920. Dei tok vel til att noko seinare og det var to tamrein-lag i Rindal, Li og Løset tamreinlag). Han kjøpte rein hjå Lars og Sigrid Johnsen, slo seg saman med Jonas Klemmetsen og flytta til Storlidalen i Oppdal. Det gjekk bra ei tid, dei to hadde 400 rein i lag, men omkring 1930 vart det tvangsauksjon, og Anders Larsen sto ribba att. Li tamreinlag kom i gang att, og Anders vart med som gjetar både der og hjå Anders Fjeldner Renander og andre.

Anders Larsen hadde ein son med Elsa Nilsen (Nilson) søster til Anna Kant (kona åt Ola Kant). Elsa vart gift med Nils Larsen, som først hadde vore gift med ei frå Valdres. Elsa døde, og Nils Larsen reiste nordover og gifta seg med ei frå Høylandet i Namdalen. Nils Larsen var ein lettliva kar, han kunne ikkje leva einsam.

Anders Larsen var gjetar i Åmotsdalen i Oppdal, oksegjetar. Han hadde m.a. ein stor okse å passe, Tryggson. Alle var redde den svære oksen, men Anders Larsen hadde skaffa seg respekt hjå oksane ved å bruke ein stav med ein kvass spikar i som han stakk med om dei var aggresive. Han vart etter kvart godven med dyra. Folk snakka om kor lite redd Anders var den store oksen, og korleis han fekk dyra til å lyde seg. Han har fortalt at Tryggson ein gong var i kamp med ein moskusokse og vann kampen, men fekk stygge sår.

Anders budde på mange plasser gjennom åra, i ei bu på Nerskogen, ei stuggu ved Tjønnenget (Svartdalstjønna Nerskogen), på Storlisetra ved Rinnvatnet, på Jøldala (kalt Håggåjøldal ‘n) og i Børtne i Resdalen for å nemne nokre.

Storlisetra i Rinnhatten brann ned til grunnen ei natt han var ute på gjeting, og der mista han alt han hadde med seg dit. Kanskje er dette med og forklarer at han vart litt drikkfeldig. På sine gamle dager budde han i Børtne og på Jøldalen. Det var nok litt smått med mat mang ein gong. Anders Fjeldner Renander fortel at han ga Anders Larsen lov til å skyte seg rein når han vart for opprådd for mat.

Ein gong gjekk Anders Larsen til Jøldalen for å hente ned noko til Børtne. Han vart da liggande i fjellet. Leitemannskap fann han og bar han ned. Anders kom seg att. Men matmangel tok vel knekken på han til slutt. Han vart liggande matlaus og avkrefta på Jøldalen. Han hadde kome seg bort til ei hytte i nabolaget der han visste at dei kom i helgene (hytta hass Ingvald Fossmo). Der hadde han skrive beskjed på døra om at han låg sjuk og trong hjelp.

Sigvart Fjeldner Renander hadde gått fleire turar utover vinteren og våren med mat til Anders Larsen, men Sigvart var da berre ung og var vel ikkje heilt ldår over kor dårleg det sto til med Anders Larsen. Han var kanskje ikkje klår over det sjølv heller.

Han vart frakta ned i midten av mai 1959 (han var da 72 år gammel). Då han kom til sykehuset, hadde han berre 40 % blod er det sagt. Han kom seg att, og vart flytta til Rennebu helseheim på Berkåk. Der trivdes han ikkje, som den friluftsmann han var. Han døde 17. mai 1961.

Anders hadde eit godt minne og var interessert i alt. Han visste mye om mangt. Han las bøker og aviser, serleg gamle aviser. Han var ein personlighet, som vi seier. På mange måter.

Anders Fjeldner Renander seier om han: Han var ein flink dreng, men ein dårleg herre.

Del på sosiale medier

Legg igjen en kommentar

Din e-postadresse vil ikke bli publisert. Obligatoriske felt er merket med *