Kilde
Storflåmen 1938
og andre minner frå
Vågå, Bræbygden og Heidal
Jørgen Espelund

Klikk her for å lese firiordet i boka

Dølaringen Boklag 1988
ISBN 82-90072-34-1
Historien gjengitt etter spesialavtale med
Jørgen Espelund.

 

Bukken og vetlleiven.

Ei barndomssorg

Blant di fyrste småe minneglimt eg har frå heime, er når det vart båkå
flatbrød i eldhuset. Der va det gjævt å få vera med og sjå på når døm
knådde deigen i store traug. Ein passeleg stor klomp vart lagt på
bakstfjølé, og kjevla ut te ein stor leiv. Så vart han rulla på
fløygen, som eit anna tystykjy, og så rulla ut att på den varme hella.

Dampen frå leiven lukta så godt, og det likaste va når ein fekk ei
fersk brødsmolo å knaske på. Ekstra stas va det når den som båkå
steikte ein liten vetlleiv, enten det va hardbrød eller lefse.

For det meste va de ho mor eller ho bestemor som båkå alt heime. I
ekstra travle onnetider henda det at døm fekk ei tå døm som for umkring
te å båkå ein dag eller to. Ho Ingeborg Putten va sjå oss iblant såless.

Eg va ikkje større enn at eg snautt nok fann veigen åt eldhuset, men eg
ha da greidd å stabbe meg burti der. Ho Ingeborg baka lefse den gongen,
og eg ba så pent om ein vetlleiv. Å jau, det skulle det da bli ei råd
med. Ho la den vetle lefsa pent ihop, og så bad ho meg passe på så eg
ikkje slepte ho ned på turen inn att.

Det va tidleg um våren, og geitene gjekk fritt umkring husé. Døm er
snarpe og ute um seg etter føda, og ein halvstor bukkeslams ha nok væra
ein ekstra godbit. Før eg visste ordet av det, snappa han vetlleiven
utu hendom mine. Han gløypte den i seg, togg så skjegget hans rista.

Eg skar i å gråte, for eg ha sjøl gledd meg på den godbiten som ein fersk lefseklining er.

Heldigvis vart sorgjé fort sløkt. Ho Mari, dotter henna Ingeborg, va au
med. Ho fekk mor si te å båkå ein ny vetlleiv, og nå følgde ho meg
trygt inn att. Så vart det lefsbeta med smør og kvitost likevel, men
minnet um bukken som stal lefsa er like levande den dag i dag, snart
seksti år etterpå.

Blant minner frå fyrste barndom er den vide, flate saltsteinen framafor
eldhuset. Når ho bestemor kom ut frå stabburet og strødde grovsalt på
den, stimla sau- eller geitehopen isamen, og godgjorde seg.

Hesten hadde sin eigen saltstein, det va ei helle i muren ved troppe på øvre stugun, umtrent i såmå høgde som krubba i stallen.

Det som ha festa seg sterkast i minnet sjå folk her i bygdom, va storflåmen i 1938. Meir um dette kjøm seinare i desse boken.

Fyrste året eg sjølv har bra klårt minne frå, er 1932. Da fyllte eg
seks år i juni. Det året fall det seg slik at særleg ei markert hending
sette seg fast i minnet. Fyrst på dette året vart ho mor sjuk, så di to
minste syskene mine og eg måtte koma åt skyldfolk for ei tid.
Minsteguten og eg kom åt Mari farsyst og Anton, mannen henna, på Lalm.
Det store ved dette va at oss måtte reise med bil. Det va ikkje så
stort begrep ein seksåring som budde høgt uppi ei lid, hadde um biler
den gongen. Eg for min part ha ikkje vore innåt ein bil før den dagen
oss skulle reise.

Oss såg nok bilene når døm fór nedpå veigje, men i eit par bånaugo virka døm som småe klomper, eller leikarbiler.

Eg kjende meg rett og slett reddågå for det å måtte setja seg inni ein
bil. Til og med ha eg låk tru på at døm greidde å halde han på veigjé.
Det verste va at døm ofte prata um ei stygg svellkule ved Monskleive.
Det va med arme nøden at bilen sleit seg over, vart det sagt.

Ei iskjøving i bilveigjom den tide va ikkje te å spøkje med, når det
berre va mannemakt te å gjera någå med det. Ein issvull ha eg da sett,
men denne døm prata så mykjy um, forestilte eg meg som ei mektog grøn
svellkule som skrådde jemt ned i ein avgrunn! — Det va såpass gale at
eg hadde mareritt um netene firiåt.

Så kom dagen oss skulle reise. For minsteguten på snautt eitt år,
systere på tri år og meg, vart dette fyrste avskjed med heimen, på tur
ut i ei stor og okjend verd. Han far bar vetlguten i ein sauskinnspåså
på ryggie da oss gjekk beinaste veigen nedover åt Bilben. Så sklei oss
på blank is over elve åt ytre Øyen, heimen der han far kom ifrå. Der
skulle oss vente te han Fredrik Moen kom med bilen.

Å koma dit, åt bestemor og Anna fasyst, va ei stor hending i seg sjøl.
Derfor kom tokken av det som forestod, lite grann på avstand.

Systere vår, som kåm åt skyldfolk på Hamar, fekk pene klæder og
leikesaker sjå henne som va kome for å ta imot ho, og alt i hop fekk
meg te å gløyme både bil og iskjøving.

Men så kom nugun og sa at nå stod han Fredrik med bilen og venta
heimafor Bilben. Dermed va det som alt snørde seg ihop inni meg. Di
andre lest som ingenting og såg ikkje ut te å vera det slag redde.
Likevel voks klompen i halsen da oss gjekk over isen. Litt mildnast det
likevel da eg fekk sjå han Fredrik, som sat trygg og god ve rattet,
eller styrehjulet, som oss sa den gongen.

Så steig oss da inni lastebilen, som va tå di gamle gode, med tregolv
og frontrute rett upp og ned. Motoren brumma så godt frami kassa.

Dette va sjølve mysteriet for meg: Kå dette kunne vera, som gjorde at bilen gjekk forutta hest frammafor.

Berre det at det va godt og varmt i bile, gjorde sitt te at eg fekk
litt betre tru. Så fløtte han Fredrik på ein ståkå midt i golve. Det
okjende remediet frami tok te å brumme med eit meir ålvårsleg og sint
læte, og så bar det i veig. Smått og pent. Han far og han Fredrik prata
um laust og fast, og det såg ikkje ut te å vera någå som helst
vanskeleg å styre bilen. I rusen tå heile upplevelsen gløymde eg reint
burt det verste: Svellkula. Han Fredrik ha nok høyrt ein nyss um at eg
va redd, og så sa han med ålvår i stemmun:

«Ja, nå fer oss på svellkulun!»

Bilen hella harleg på seg, og sarra med sakte fart eit lite stykjy, men elles skjedde ingenting ekstra.

Han Østen veigvoktar ha nok hoggje hjulspor, så det ikkje va direkte
fare for å gli utover. Da lettna eg all igjennom, og tenkte på at nå va
det verste gjort. Så kunne eg gje meg spenningje i vold, og bruke augun
alt eg vann. Det va berre det at ein rakk ikkje å fordøye ein brøkdel
tå alle inntrykk på den fyrste langturen i livet.

Klåraste erindringje frå turen vidare er at oss kjørde inn i någå eg
tok for å vera ein lang tunnel. Det va den gamle Kollobrue. Ei prektig
fagverksbru tå tre, der bjølker på kryss og tvers gjorde at det såg ut
som både veggjer og tak. I perspektivet åt ein liten gut vart dette for
det snøgge som ein tunnel.

Legg igjen en kommentar

Din e-postadresse vil ikke bli publisert. Obligatoriske felt er merket med *