Internt referansenummer: Bok-07. april-2020
Kilde:
GAMLE BYGDEVEGEN
FINNSKOGFORTELLINGER
Av: ÅSTA HOLTH
FORLAGT AV
ARTHUR ROSÉN AS
OSLO 1944

Gamle bygdevegen

Den smyg seg som ein orm i lyngen, gjennom hundre på hundre av år er den sliten ned som ei renne i grunnen. Heljarn og hestesko har sliti steinane, vårvatnet har hjelpt til med å grava ut renna. Gamle bygdevegen, den eineste tunne knutete tråden som batt skogen til bygda.

Det ligg ein stor stein inntil ein stad. Brursteinen. Finnskogingane reid til Grue kjerke for å bli vigdde.

Grue kirke.

Det var mange mil å ri, tre, fire, fem, ettersom kor langt inn på skogen dei bodde. Ein av plassene dei rasta ved var den digre steinen neafor Revholt. Der var det fint for kvinnfolka å komma opp på hesteryggen att. Ein gong var, det sju brurer i eitt fylgje som steig på hesten ved Brursteinen.

Se film omhandlend «BRURSTEINEN» her!

Vegen smyg vidare, gjennom furumoen, over Rotna, over Jarnmyrerne. Ennå ligg det fullt av malm- og slaggklomper der etter jarnblåstren. Bana plukker dei med seg når dei går der, det er underlege forvridne figurer som sett fantasien i sving. Oppå Skasberget er vegen i bruk ennå, til garden Skasberget i bergesia. Kassimäki sa finnene, som hadde vondt for å uttale to konsonantar fremst i ordet. Pål Kassimäki kunne stemme bjønn. Ein dag Pål stod og stelte skigarden sin kom ein mann som han ikkje var svært god venn med. Mannen prata, kom med spitord, Pål staura og batt og svara ikkje. Men om ei stund stanste han i arbeidet og sa:
– Har du sett bjønn nån gong?
Det hadde ikkje mannen.
– Skulle du ha hug til å sjå’n?
– Kunne kanskje vera artig, let den andre.
– Sjå bak deg, sa Pål.
Mannen snudde seg. Der stod ein diger bjønn på to og såg på han. Den mannen brydde ikkje Pål Skasberget fleire gonger.

Nedover på den andre sia berget mot Restbråten går vegen. Her ein stad var det Oinoinen slo ihel sju hester for Moilainen.

– Kvifor slo du ihel hestane mine? sa Moilainen. Og korleis greidde du det?
– Det skal du få sjå, sa Oinoinen. Og så vart han til ein bjønn for auga på den andre. Forvandlinga gikk ikkje på ein blunk, men litt etter litt. Da Oinonen var halvt bjønn og halvt mann vart Moilainen redd og slo han ihel. For det laut Moilainen betala halv bot for manndrap, det var fire dalar. Så fekk han halv skottpeng for bjønn fire dalar. Så det bar seg.

Det er haust i Kassimäki, uversmørkt og sterk vind. Det kjem eit følje etter den gamle vegen. Først ein hest med sleip etter seg. Sleipa, det er rett og slett to unggraner, kvista til topps og sett ihop med tverrtre. Skjekene er fest ved rotenden, toppane sleiper etter bakken. På sleipa er ei grovgjort kiste surra fast. Det er Vaisisgubben som skal i jorda. Det var nifst å dra over berget med liket åt Vaisisgubben ei slik natt.

Vinden aukar på, tolvtomsgranene står på skakke, det uler og syng. Kvinnfolka sukker og skjelv og bed lågt. For eit ver. Og kva kan ein ikkje komma ut for på ville skogen med liket åt dottermordaren. Dei kunne ha grøvi han ned ein annan stad. Men så ville dei vel fått attferda hans om seg til alle tider. For Vaisisgubben fekk nok ikkje fred i grava, sjøl om han angra seg på slutten og døydde med postillen i hendene. Slett ikkje om han kom i uvigd jord. Det var difor han fekk såpass til gravferd og graivfølje, dei fekk gjera det dei kunne.

Det er stilt i føljet. Men det domper av hestehøvene, og liksleipa skrapar etter steinane. Kvinnfolka kviskrer eit ord lågt når det brakar for hardt i skogen, eller
glammet frå ein ulv når dei. Det er som vinden og gråbein-ulet varsler det som verre er. Underleg må det vera om Vaisisgubben kjem i jorda utan at vonde makter driv spelet sitt. At ein mann kjem til å slå ihel ein annan, det er eit hendeleg uhell, det kunne dei tilgi Vaisisgubben. Men det var verre ting han hadde gjort. Han skaut si eiga dotter forat det skulle bli god daue i børsa hans!

Om dei berre var vel framme i Grue så dei fekk han frå seg på skikkeleg vis!

Det er snart mørkt, dagen er stutt. Faklane vil ikkje brenne i slik vind. Nådde dei berre ned til Hestbråten, så fekk dei ligge der og vaka etter tur over den døde.

Hestehøvene slår gnister av steinen. Dei hører braket av trer som går overende. Så. Der stod gampen. Dei har venta dette, at dei usynlege vil halde hesten for dei. Slikt har hendt før. Kvinnfolka skrik til da hesten stanser med eit rykk som han vil baklengs. Karane smatter og dreg i beislet. Svarten står der han står, skjelv og stamper og tygg skom. Auga kvitner i halvmørket. Dei bed Pekka som har leid hesten å sjå gjennom beisleringen. På den måten går det an å sjå utysket. Pekka tør ikkje. For kva vjl han få sjå der framme? Kanskje Puken sjøl, kanskje Vaisis-Marja med blodige knapper i kofta. Kanskje ho stod der og stengde far sin så han ikkje skulle komma i kristen jord. Jonas skuver Pekka unna og bøygjer seg mot hestemulen. Så retter han seg opp.
– Kva såg du? kviskrer det i føljet. Jonas er framand i målet.
– Hunden. Han var skørtin i skallen. Han stod og flekte tenner mot hesten.
– Jumala, Jumala. Hunden — da var Marja med.

Vaisisgubben hadde skøti dotter si og hunden samstundes. Ein stad framme i mørket stod Vaisis-Marja og stengde dei nå. Hesten såg henne nok, difor flytte han seg ikkje.

Ei kone kjem seg framover ved sia av sleipa. Ho roper med tunt, skjelvande mål ut i mørket:
– Gå i Jesu namn, Vaisis-Marja! Gjer det!

Nåa spanande sekund — vil Vaisis-Marja la far sin fara i fred?

Jonas merker at Svarten skjelv ikkje lenger. Da han smatter går hesten viljug. Så var det von at Vaisisgubben skulle få fred.

Og om litt legg vinden seg så dei kan tenne faklane.

**********

Gru og glede, rikdom og armod har dregi fram etter den gamle bygdevegen. Illgjerningsmannen Yrjø Haljainen var fakka innved svenskegrensa. Dei skulle frakte han til rettarstaden ved Glomma. Men vakta torde ikkje halde på han så lenge. Kva kunne ikkje ein utkrøpin finngubbe finne på for trolleri sjøl om han var lenket? Dei hogg hol på isen i Røgden og putta han ned der.

Haljasvika heiter det der sia. Tjernet på andre sia av vegen heiter Yrianlamp.

Vinterstid var ikkje vegen farande. Men vår og haust gikk det kløvhester over Kassimäki, til Grue med skinn og kjøtt og never og jarnvarer, attende med korn og salt. Og i blanke sommardagar reid finnskogbrura der i beste stasen, da var vegen stutt, og fela song gleda ut.

Tre mil over berget, det var heller ingen ting for Finn-skogungdommen som gikk for presten i Grue. Dei fekk husrom i Grue så lenge kornfirmasjonsforberedelsen vara, dei gikk for presten kvar dag. Men lørdagen gikk dei heim til Finnskogen, og så attende til Grue sundagsmorgon – til kjerketid. Det vart rekna for ein liten tripp. Far min sa det slik: Vi sprang heim lørdagskvelden.

Gamle bygdevegen blir meir og meir usynleg i lyngen. Sia den nye vegen kom i 1870, brei og fin, med rullande hjul – og gjorde finnene til nordmenn.

Men det vil ta tid før den gamle vegen gror heilt att. Segnene talar for høgit langs med. Jegeren som står på elgepost hører låge, rare røyster. Det kviskrer i den kvite dunen på Jarnmyrerne. Dei unge fell i tanker når dei stanser og kysser kvarandre ved Brursteinen.

Vegen gror ikkje att. Den har for mye å fortelja.

Legg igjen en kommentar

Din e-postadresse vil ikke bli publisert. Obligatoriske felt er merket med *