Internt referansenummer: 31.08.2011 – BOK
Kilde:
MAGRE VILKÅR – FRÅ GRENSEBYGDER OG FINNSKOGER
Haakon Garaasen
OLAF NORLI
OSLO 1924
Andre samlinga.

I dei lange og harde vårar

Småfuglane frys i hel

Småfuglane frys i hel. Ei lang og hard vår heldt ‘an Lars seg i østergrøna på fløyting. Da laut han skilug sjå hoss det låg helfrosne fuglar i åkanten. Det fanst ei berr strime der, elles berre snø. «Træle (?: stræva) og hølli seg der, på ‘na stremmilen; lel fraus døm i hel!»

Samaleis såg Lars helfrosne fuglar på Sjømyra ein vår. «Små, grå fuglar detta, av det slage som seier tsjiu, tsjiu!» —

Ingen mann for godt

Ingen mann for godt. «Gå på ein blaut åker i nordanvinden og smatte-på ein våronnmager gamp, dæ æ ingjin mann for godt!» (Gamal sagde.)

Svellbrent

Svellbrent. Det vart ein tidleg haust, med hardfrost og lite snø. Men da vart det framkomst på hardongen! Hardmarka vart hard nåkkålite: ho sang under fotann, og myra fraus så det reint stønn i ‘o. Og svellhamrane vaks og vaks. No snart nådde dei jamhøgt med skigardane. Fulla vart det svellbrent nåkkålite til vårs lel, både over eng og røning og kanskje over innmarka med, gjerdinga og jorde, og sætervollan!

Våren vart sein og sur og lang og kald. Og svellbrann gjorde det, og det i meire laga. All svordmarka tedde seg med stygge, store, aude, svellbrende flak, flekk i flekk, som ei skollrøyt ragasottgjeit i vårknipa, den eine vidodda større hell den andre!» — —

Andre dag påske

Andre dag påske. Andre dag påske den ein og tjugende april gjekk eg og bror min på skaresnøen åt Kjønnåsen. Ein rivande nordanvind jaga skyerne i vill dans under himilen og sleit langs alle myrdraga, tungt så vi dugde mest ikkje halde oss på beina.

Framom Tøråskoia. Sjå på nybygge hans Otto. Vinden peip gjenom nybygge hans. Det skalv i vegg og sprunge, blistra kring hort eit laft og peip i hort eit navarhol og gjekk dundrande over haugar og hamrar. Vorti ein ny glygg flekk i lauta, her rudningsmannen fekk rive undan av skogen. Vi tydde oss åt søresida, i logna. Drivvit låg skaresnøen og skein under ein skarpt blå himil no andre dag påske den ein og tjugunde april — —

Lengre søretter. Framom Granli, ein husmannsplass. Vorti glyggare her au. Husmannen har hoggi undan av skogen i inngjerdinga si. Her ligg det meir i logna, her på søresida Kokkoraberge (gamalt finneberg). Her kjennest det blidare i sola. Her lever det av ætta hans Ljøsstad Børe. Og her stig det eit stort og stolt panorama, berg over berg, ås over ås, med dei vermlendske åsar og berg lengst i sør, inn under himilranda — —

Lengre søretter. Til Fiskelaustjørne, framom Hundshøgda til ein ny husmannsplass, Kjønnåsen. Her er det no eit nytt «ødehemman» på Finnmarka, Trysils finnmark. Her ligg det på ein mager sandmo. Eigarmannen, husmannen Ole Kjønnåsen — av ætta hans Ljøsstad Børe han med — levde og sleit her alle sine dagar. Ifjor heldt han aksjon, stengde døra og reiste. Reiste enno lengre nordetter, åt enno magrare moar og naknare skjer enn desse — —

Det ligg trivelegt her i Kjønnåsen. I blide vårar anga her av saftfullt gras kring stuguveggen. Her dreiv ‘n Ole, husmannen, med tjørubrenning, og levde her sitt frie villmarksliv, ein hedersmann frå først til sist. Og her ligg Fiskelaustjønne, og er meir som ein sjø. Rundt som eit fugguløge (fugleauga) lig det her og stirer, beint inn i hi-milen. I alle somrar ligg det og blinkar og blunkar eg er som eit augo åt sjølve villmarka og med dåm og drag av sjølve villmarka si dulde og løynde sjæl. I detta auga laut skyerne spegla seg på si vandring fram over jorda. Her laut and og lom kvile seg på det blanke vatne. Klyvjy og storklyvjy og fiskelite pip i strandsteinane i sommarnatta og fisk gjekk det i djupe og går fulla enno den dag i dag. Her og milsvidt i kring lydde skogane inn under Gardåsen og her, ved brynne i norde tjønnkanten, laga ‘n gamle Johannis Gardåsen seg ein triveleg slått. Og båthus fanst det og pram og tømmerflåte.

Men alt dette er og blir no meir og meir berre som eit minne. Men enno syner Størrøsdalen vegen åt Storgrøna ned og Storbrenna. Her reiser Bårveggberge seg bratt og bråhøgt og er som eit eventyr og manar og lokkar kvar ein einsleg van-drar inn i ei enno større og villare villmark, på grensa mot Dalarne og Vermland — —

Ja det var hardvår i fjor. Men til enno verre hardvår lagar det seg i år, ja harde de. Vi har reist skia våre mot hagagjerde. Vinden slår skia nedåt og rotriv ein tømmertall inn med skigarden. Vi tenkte oss åt søresida Hundshøgda vi, dit stad kose oss der. Men kose seg no? Huff nei. Best å slite seg heimatt — —

Men høgt over alle harde og bleike vårar, stig det frå Hundshøgda ein rovfugl av ørneslegta. Det er ein skarp flygar, detta. Vinden bit ikkje på’n. Kvit under og svartflekkute kverv han på krokute vengjer, vest og sør, mot Storgrønådalen og Storelva — Trysilelvdalen, Klarelfslandet —

«Kom mai du skjønne milde —!»

«Kom mai du skjønne milde —!» No leid det lengst ut i mai. Laga seg til godver, etter harde og skarpe dagar. Alle gardane i skogmarka vakna ein morgon. Og no låg linnvere med duskregne vått og varmt inn over åsane og kjendest som ein Guds nåde inn over alt detta som fraus og leid vondt. Og staren og alle andre vårfuglane skreik i vill glede. Jamvel sporven og kråka, av alle hædd og av mange hata, fekk i dag mest som ein ljuvlegare klang i strupes sig…

Morgonen etteråt låg gard og grend og all skogmarka tindrande nysnøkvit. Og no tagde kvar einaste nebb. Berre nedi småkrøterfjøse, der tagde dei ikkje. Gjeita — og kanskje sauen med — hadde fått lus no i desse vårknipe- og ragasottatider. Husbonden hadde fått tak i ein rivande sterk lusvask. Just i dag hadde småkrøtera fått seg ein dugeleg omgang av detta. Dei vart drivande våte så lange dei var. No eima det og rauk av ragge og ulla deira. Ei gamal gjeit — «Gamla» — sprengde nosa si ut gjenom ei sprunge i veggen; tava etter frisk luft og skar tennerne mot kvarandre berre så det skreik og skomine stod kvitt ut or kjeften på ‘o — —

Men inni barnekammerse, der går ungeflokken i ring og syng: «Kom mai du skjønne milde —!» Ja. Kom mai du skjønne milde, du med lusvask og ragasotta, forløyse og isnande nordanvind! — —

Nedi småkrøterfjøse, der dreg «Gamla» etter siste andtaka. Fullo var det ein vask framifrå, detta lel: gjeita strauk med, men lusa levde —!

På mosetakst i vårknipa

På mosetakst i vårknipa. Kring den 10de mai bar det aust på Nese på mosetakst. Det var fem karar og to hestar. Daniel heite den eine, ein fatig fane, i dag og i alle dagar, låg, skakk, fillute. Lel er han skjemtesam og med godt mod. Eine øre hans tedde seg underleg utbulna, larvute, skurvute.

«Men hoss du ser ut i dag lel, Daniel? Har du fått ragasotta og vorti skollrøyt og svellbrend på eine Øre ditt? Hæ?» «To øre er heile min beholdning. Og no, no har je da klemt forderve det eine tå dessa to, og!» seier han, han skrattar og fortel ei heil rispe om detta, hoss han raspa eine øre sitt mot ein trelegg, ein dag han var på risfangst. Fælt så fillute je er au lel da! seier han, han riv ei remse av jakkeflore sitt og hiver. «Itt smikk på luva mi hell! Lyt visst få presten te å ta inn offer i kjørkja, såpas je får meg ein luvsmikk, mein’ je! Je ska’ rava og slå uti all lauta i all sommar, for-rå på karavis og ta meg tømmerkjøring åt vinteren og tene pengar i lassevis og klæ meg i pur pur, som gjenta sa, ho meinte purpur, he he!»

Vi nådde aust i Aadalen. Der var det dugelegt med vatn på isen. Vi laut røyne oss over. Men vi fann gildt med mase. Reine tuppmosen. Da vart ‘n Daniel glad lel. «Vi reiste stad leite etter vombfyll vi, åt kreka våre! Men denna, han æ go’ som gule smøre han, ja som skire rømen au det lei!» sa ‘n Daniel, han tok ei mosetuppe i handa si, blank i augo så det skein, glad så han vart reint vatsøygd!

Meir mosetakst

Meir mosetakst. Tidleg haust — lang vinter — sein vår, det var og vart det vissaste. Det kan såleis ikkje undre oss at våren laut vena kjærkomin og at alt og alle her på desse kantar laut lengte honom i mote og helse honom vel møtt, som vore det ein høg gjest. Ikkje mindre varmt vart våren helsa på hi sida grensa. Valborgsmessekvelden den første mai gjekk del honom i møte med dans og eld — —

Ikkje berre all vinteren igjenom, men jamvel tidleg hausten fyreåt, kom dei i hug hoss våren kunde bli. Dei beit seg merke i hoss t. d. elva la seg. Av detta dugde dei sjå håpas tidleg ho laut opp att til våren.

Horje flyttfuglen som kom om våren, vart helsa med serskilt fagnad. Gjenom hundreårs, for ikkje å seia tusenårs røynsle, vart det åt kvar ein av desse fastsett ein vis dag. Steinsmitt-kjemdagen: andre mai. Sulua-kjem-dagen: same dato. «Storklyvjya kjem med sauebiten i nebben, det minnes je ‘o bestemor mi sa meg så mang ein edeleg vår!» sa’n Lars, ein hardvår vi heldt oss aust på Tannånese og reiv mose i horje berrflekken vi dugde finne i horje soleggknausen, og vi skilug dugde høyre hoss det skreik ei storklyvjy over Breflomyra. «Aa hå gla je sku ha vuri om sulua hadde kumi!» sa ‘n Lars, da vi mot kvelden sleit oss heimetter med to tunge moselass i motebakken. «Je vågde ein kjilo fisk je, med Gustav bror din, ein vår i fløytinga aust i åa. No lyt sulua kvitre over Gardåsgrenda! sa je. Trur itt det nei, je itt! sa ‘n Gustav. Je sett ein kjilo fisk! sa je. Je sett i mot! sa han.

Je rauk: han bror din har til gode denna fisken tå ,meg enno den dag i dag, he he!»

«Aa vi laut mangeleis greie oss i lange og harde vårar, vi heime på Storbrenna ved Storgrøna. Laut så gjøra, ‘na syster mi au. Vart gift med ‘n Krestjan i Bustberge, ho. Mang ein edeleg vår låg snøen alnedjup i bergelia det leite dei laut løyse buskapen. Krøtera gjekk og baska i snøfonna, som elgen. Detta fortalde ‘o meg, syster mi!»…

Våronnsval

Våronnsval fanst det — og finst enno den dag i dag — på mange gamle gardar her på desse kantar. Det var eit serskilt tilbygg detta, på skap mest som ei oppreist mjøl-kiste. Denna hardknadde dei, enda det laut vera mest uråd å få høye inn i ‘o, og enno mykje verre å få det ut att.

Det laut vera just som eit «varafond», detta. Kvinnfolka dugde itt slite eit strå or ‘o, snaut nok mannfolka hell.

Aa berge detta høye, det vart mest som å berge live, det. Høylaust vart det sveltihel og bar på knea med gampen, og da inga våronn gjord; men vart det inga våronn gjord, da vart det døen i gryta reint.

Legg igjen en kommentar

Din e-postadresse vil ikke bli publisert. Obligatoriske felt er merket med *