Kildeinformasjon:

Boka

Internt referansenummer: 05.03.2013 – A
Kilde:
RUNER I SKOGLANDET
FOLKEMINNE FRÅ INNHERAD
Av: Otto Sandhaug
Klikk her for å lese om Otto Sandhaug på Wikipedia
Klikk her for å lese om Otto Sandhaug på Steinkjerleksikonet (med bilde).
Teikningar: Waldemar Schei
RUNE FORLAG – TRONDHEIM 1964
A/S Nidaros og Trøndelagens Boktrykkeri
Klikk her for å lese bokens ”Forord” 

 

I suset frå Kvennåa

 

Eg går den lange vegen innover mot vatna i Kvernå ålmenning og hugsar eit og anna ved det eg får hug å krote ned.

Det er fin veg her no og lett å ta seg fram, serleg sommars tid. Det er da òg fleire år no sidan motorkjøretya tok til dure innover traktene her. Og med det er det ikkje fjell lenger i grunnen, da noko av det viktigaste ved fjellet har vorte borte, einsemda og freden.

Det er da heller ingen som går her no lenger, det måtte no vere ein raring. Det er for langt. Alle må kjøre. Alle må humpe i veg på eitt eller anna kjørety, skal dei komme tidsnok fram — Folk har fått det så fælande ant om, kva det no er dei renner etter —

Men det var ei tid det ikkje var veg.

Da var det visst få som fann ut det var for stritt å ta seg fram her. Iallfall kom dei ikkje på det, dei som budde her den tida. Og det var da ein del, om det ikkje var mange.

No er det ingen. Berre tuftene att som spøkjer i gamle segn, og hyttene som gror opp rundt vatna.

Men ei tid var her ansleis:

Her var Hals og Halshalla. Her var Kvennåa, Huslia, Bøverdalen og Glitmarka.

Ikkje storgardar just med levestandard så høg at dei vart helselause av det. Hjarteinfarkt og karrsjukdomar var ikkje oppfunne enno. Og skulle dei pleint dø, var det skrivi i stjernene og ikkje til å rikke, laut Vårherre ty til langt anna fanteri for endeleg å ta knekken på ein ufateleg seig og vindtørka fjellkall.

Forresten, dette med helsa var noko som ordna seg sjøl, berre ein ikkje slapp opp for kamferbrennvin, salmiaksperitus og rigebalsam. Alvorleg klein hørtest med til å vere sjeldan stornytt. Det var for avsides til å legge seg ned og vere stor-klein. Slikt var det berre bygdafolk og andre som hadde høve til.

Fjellfolket var ein eigen rase som dei hygieniske og sanitære lover ikkje vedkom. Naturmenneske som åtte ein livsrytme avstemt etter forholda. Og dei var nok mange stader slik, at noko så fint og moderne som bakteriar fann det rettast for sin eigen del å lure seg hus forbi, skulle dei ha sjanse til å overleve.

Men fjellfolket overlevde i tjukt og tynt. Fleire av dem kom eldgamle fram i bygda og døde «på folkvis» —

Ein av dei første tradisjonen veit å fortelle om som slo seg ned i Kvennåa, var ein mann som heitte Øyen, eller Even Knutsen som det står i kjerkboka. Kona hans heitte Clara Dagfindsdtr. Dei tok fatt i Øvenhaugen vestsida Honburuvatnet, er det sagt, noko ein forresten har vanskar med å feste nokon større lit til, for det er ingen stad ein finn merke etter at nokon har snudd ei torv der. Men Øyen kunne kan hende ha slåtteland i myrom på den sida vatnet og at namnet hans — om det er hans namn da — såleis har knytt seg til staden.

Det vi med sikkerheit veit er at han har vore oppsittar i Kvennåa.

Denne Øyen er det sagt, dreiv stundom og preintest med kjerringa og sa millom anna han ikkje skulle følgje ho på kjerkegarden, når den tida kom. Han tykte truleg det var mest rimeleg ho laut i veg først, ho som var 12 år eldre enn han. Men det vart no til det dei vart i følgje, for dei døde samstundes. Det var i 1857.

«Kårmand Even Knutsen Kvernå 69 år gammel og hustru Clara Dagfindsdtr. 81 år gammel, begravet samme dag», står det i kjerkboka.

Da dei skulle i jorda, kom ikkje likferdsfolket lenger med bårone enn fram i Jenshusdalen for ver og uføre, så dei laut sette dem att der inni ein tellpull til seinare.

Ein annan i Kvennåa heitte Tobias. Han var son til Arnt Hals, som vi seinare skal høre om. Denne Tobias fekk kjøpekontrakt og tinglese dokument på Kvennåa av proprietær D. A. Gram på By som den gongen var eigar av Kvernå ålmenning. Men det ser ikkje ut som denne Tobias gjorde så svert mykje av seg som eigar. Truleg hadde han ikkje same skuvet i seg som faren.

Etter Tobias hadde sonen Anton eigedommen, kor lenge det var. Og etter han Elias, som var gift med Telise, ei dotter til Tobias Kvennå. Dei hadde no garden ei tid, men selde til Eilert Finstad og budde sidan som inderstar på Hals til dei i 1902 flytta der ifrå.

Elias køyrde ned hesten ein gong på Honburu med han var i Kvennåa. Han var åleine og laut hente hjelp til å få øyken opp. Til det var det inga karshjelp nerare enn i Sveet i Fjellbygda på Namdalseid. Han tok spranget dit, kom attende med hjelpa og fekk opp hesten velberga. Men Elias sprang den gongen på seg astma, som han plagdest fælt med så lenge han levde.

Eilert Finstad hadde Kvennåa i mange år. Han selde seinare til Adolf  Kleiven, som vi alt har hørt om, eller Mjendrem som han da kalla seg med di han hadde småbruket Mjendrem nordre.

Eilert tok da unda nedre Kvennåa til kårjord og bygde åt seg der. Det var ein logn og triveleg stad, der våren alltid kom like tidleg som framme i bygda.
Her budde og den eine av svigersønene hans i fleire år med huslyden sin, Ola Vanebo frå Sprova.

Eilert Kvernå, som han vart heitande, vart blind på sine gamle dagar. Han skulle vere så uvarsam under arbeid i skogen og skadde augo sine der slik at det ikkje var bøtingsvon i dem. Han flytta til sist til sonen sin Adolf i Kvam som tok namnet Guin.

Denne Eilert var ein bror av Matias Bøverdalen og Petter Giltmarka, alle trauste og gode fjellkara som for lengst er borte.

Midt i ville fjellet og marka som dei budde, var det rimeleg dei mykje dreiv med jakt og fangst. Serleg var Matias og Petter flinke jegerar.

No vil riktignok tradisjonen ha det til at dei ikkje alltid tok det så høgtideleg med fredningstida, og det skal ein kanskje ikke undrast så mykje på. Det var ingen storgard dei åtte nokon av dei, og ikkje sat dei på fast gasje heller. Kva skulle dei vel leve av utan elgkjøtt?

Det var da heller ingen som for og «råla» i det, om dei visste eitkvart, så det vart aldri «historier» av det.

Jau, ein gongen var det på nære nippen. Men det klara seg så vidt den gongen òg. Det stod ein mann ved ein nyfelt elg ein dag inni fjellet. Han hadde sjøl lagt han der og var i ferd med å gjere han opp, da ein mann frå grannebygda som for på spægjing kom snusande.

Gjev du deg stunder litt no, ska du få med deg elgsteik heim, sa skyttaren og var lur.

Men det hadde ikkje den andre stunder til. Han for til bygds og sladra.

Ein dag etterpå kom lensmannen.

Da sette kallen opp eit både foruretta og forarga fjes over folks ufatelege vondskap og let på, at var det vorte felt elg i fjellet denne vinteren, måtte det i tilfellet vere gjort av ein heilt annan, for han var det så visst ikkje. Og dermed vart det.

Han kunne vel den konsta, lensmannen òg, å sjå eit grann gjenom fingrane med ein fjellrev når han i eit tilfelle som dette fann det rettast.

Men elgkjøttet låg vel forsvara der det kom bra med.

*****

Den vidstrakte Kvennå-ålmenningen og skogane over til Bogn og Gilten var eit ovleg gildt viltdistrikt den tida. Det var her på Langsetra Isak Mo frå Namdalseid skaut tri bjønnar på groren ei vårnatt han låg på fløyting i Løselva, ei bingse og to ungar. Samme natta skaut han forresten den fjerde, ein stor lurk av ein hanbjønn ved Fiskløysa. Så jau, det var da bjønn her den tida.

Ein kunne bli ute for så mangt såleis.

Ein sommar Mattias Bøverdalen og kona var på heimveg frå Tømmerdalen, der dei hadde drive og fora, vart dei var ei bjønnbingse som jaga ungane sine opp i eit tre.

Mattias sette kjerringa til å passe på med han sprang heim etter rifla. Og ho klara den jobben. Dei to små trillrunde bjønnungane hong oppe i grana enno da kallen kom attende. Og da vart ikkje dei truskuldige småkarane stort eldre. Det er nære på ein synest det er sårt. Dei skulle vere så eiande vakre.

Den siste som budde her var Petter Hagen. Men da husa brann ned for dem, flytta dei der ifrå. Og sidan har også Bøverdalen lege øde.
I Giltmarka ved Gilten er det like eins, her Petter i si tid budde. Tomt er det og borte. Ingen ekt fjellkall å møte her lenger. Livet vart for stridt her for dei som seinare skulle ta til.

Nytida kom og gjorde det snautt i fjellet.

I dag er det for det meste berre skogstuer ein møter, med det som dei fører med seg, der det før var fastbuande folk. Og det er noko heilt anna — og som oftast noko langt meire uestetisk og trivielt.

Her er liksom ikkje noko hjartelag lenger. Og ingen varme. Berre plan og modernisme og kald fornuft.

*****

Vi går vidare i fjellet:

Nordsida Jenshusvatnet ligg Halshalla, som i si tid var plass under Hals, og som plass kan hende ikkje så verst.

Her var lognt i sørhalla, djup og god jord, tidleg om våren og årvisst. Det skulle aldri fryse konn i Halshalla, er det sagt. Det er òg fortald at i gamle nødsår var bygdafolk her og kjøpte sekonn. Det hørest rett nok litt utruleg, men kven veit — den tida dei mælte konnet i skjeppor og kalla det gudslån —

Det kan godt vere det ikkje var så lite åkerjord her gammalt attende. Åkerreiner og steinrøyser i marka, der skogen no veks, tyder på det. Men nokon storgard var det no ikkje. Ånei, tvert imot, her var heller smått mang ein gong både om skillingen og brødbiten, enda det neppe var stort verre her enn mange andre stader i så måte, bygda medrekna.

Ein skal hugse kapitalen sat på temmeleg få hender den tida, og hender som oftast kleip heller tungt når dei var ute og for og just ikkje kjende seg hefta noko større av humanistiske omsyn.

Det var hit til Halshalla Stor-Sivert kom ein dag, løfta reivbarnet or reiret sitt og reiste med vogga i utlegg for skuld.

Vogga var nemleg det einaste naglelause som fans i stua og kunne takast i farten.

Ein må vel kunne seie at han just ikkje var plaga med så mykje ømhjarta omsyn at det var han til noko større meink i forretninga —
Noja — med det den gjerrige pengepugaren mura samman i grisk og planmessig åger, fall temmeleg fort frå ein annan. Blodpengane fekk heller raske føtter å gå på — seinare. Og i dag er dei like så borte som heimen i Halshalla, ja, vel så det, for her synest i minsto tufta og kjellarrøysa som ligg og gror ned i skogen og glømsla, vitnande vårt om det som var ein gong og no er borte.

Og likevel er det dem som stund og anna kanskje sender ein kjærleg tanke hit, hugsar den voggelause mora og veit med seg sjøl dei eig ei livsrot her.

Men Stor-Sivert er det ingen som hugsar eller nemner lenger, iallfall ikkje for det som godt er.

Så snau og fatig kan ein mann bli i sitt ettermæle —

Ikkje langt her ifrå ligg garden Hals. Her er det enda hus og tun og mangt som det var i gammal tid.

Vollen har opp til dei siste åra vorte slege her av folk som leigde foringa. Men elles ligg garden øde og folketom.

Husa og innjorda er framleis i privat eige, men utmarka og skogen har staten fått hand om og driv her år om anna.

Garden ligg høgt og fritt med herleg utsyn over vatna og skogane. Få stader i fjellet ser ein så vidt ikring seg som her.

Ein gild stad å bu på.

Ja, her måtte iallfall vere godt om lotørk. Det er sjeldan retteleg stille på Hals. Som oftast gufsar og bles det frå ein eller annan kanten. Og som fjellgard var nok denne ikkje så ille. Her var ei bra innmark og rikeleg med utslåttar. Godt om fisk i dei store vatna og vilt i skogane. Så jau, det var nok ikkje så verst her.

Men du så verhardt her måtte vere vinters dag når snøstormen spela opp for ålvor så det blistra og gol i tindane!

Da hadde ikkje Halsgarden mykje å gjømme seg attom, men låg her naken og tok imot julinga som den hardbalne stridbukken han var.

Når denne garden vart tufta, veit ingen så visst. Det er sagt staden berre vart nytta til seter frå først av. Men i folketellinga for Solberg sokn i Beitstad av 1801 ser vi at da budde som bonde og nybyggjar på Hals i Kvernå ålmenning ein Jørgen Rudolfsen, 33 år, gift med Marithe Pedersdatter, 40 år, og at dei da hadde ei gjente på fire år som heitte Berith. Det er alt vi veit om dem.

Tradisjonen har ingen ting å fortelle.

Derimot er det langt meir soga har teke vare på når det gjeld den som kom dit seinare, nemleg Arnt. Han fekk ei slik endelykt, at han har tradisjonen teke vel vare på og vil vel aldri bli glømt.

Han vart nemleg myrda på Drøgsåsen i Egge ein blank sommardag i 1860 – så her har ein òg justisprotokollen å støtte seg til.

Denne Arnt var trondheimsgut av fødsel og kom som gjetar til Deråsbrenna på Namdalseid. Han vart gift med Randi Hågensdatter Skatland og kom til Kvennåa, der dei rigga seg inn i eit sommarskjul med han gjorde det i stand på Hals. Det var husa han dreiv og skulle få ferdig, så nybyggaren Jørgen Rudolfsen kunne ikkje ha kome langt den tida han var der.

Det er ei soge frå denne sommaren som er verd å ta med. Ho gjev oss ei lita meining om korleis livet og forholda kunne vere for ein nybyggjar i fjellet den tida.

Randi skulle ha små den sommaren, og Arnt meinte at no laut ho gjere ålvor av å fare heim til Skatland som tanken hadde vore, for ho kunne bli barsengklein når som helst slik ho gjekk der.

Men Randi meinte det hasta ikkje, ho skulle ikkje «ha» enda, og så slo dei seg til ro med det.

Men jau, ein dag vart ho klein lel, kjerringa, og var åleine i hytta, for Arnt var på Hals og timbra som vanleg.

Ho krak seg opp til dammen i Skjærsjøen og ropa over til kallen at no laut han komme og vere til hjelp, for no sto ho det ikkje ut lenger. Men han hørte ingen ting, enda ho hørte han godt. Han berre dreiv med sitt — øksa og song som han alltid brukte.

Det vart ingen annan utveg. Ho laut kreke seg ned til Kvennåa og hytteskjulet igjen — og hjelpe seg sjøl med fødsla — Og det gjekk da bra det. Dei var ein meir i huslyden da Arnt storforundra kom att frå timbringa den kvelden.

Han skulle forresten vere ein sers driftig og dugande fjellbonde, er det sagt, som sat toleg bra i det og var med anna ein heil brann til å ligge frampå i slåttemyrom. Men han var kan hende noko pyntesjuk, etter kva tradisjonen vil ha det til, og hadde det dessutan med aldri å gjere tingen mindre enn han var, men kytte og skrytte ikkje så lite. Og sjøl veit om ikkje nettopp dette var med og førte han i ulykka.

Han sat som kårmann på Hals, Arnt da, og hadde på ein eller annan måte fått skrapt saman nokre skillingar han skulle til Steinkjer med for å ordne opp i nokre pengesaker — det er sagt det var for næver han hadde flekt i Halsskogen og seld, så det var vel neppe nokon storslump han la i veg med.

Han gjekk heimanfrå den 3. juni og natta over hos svigersonen sin på Kråknesset. Dagen etter var han innom på Østvik, der han kom saman med ein villframanda fyr han vart i følgje med vegen vidare. Der på Østvik hadde Arnt pengar framme, slik at denne framandkaren, kven det no var, såg at kallen ikkje var snau for skillingar. Og slik Arnt har vorte ståande i tradisjonen, kan ein godt tenkje seg at han, serleg no han hadde med ein villframand ein å gjere, tok seg dess meir på tak og kytte retteleg til gagns, slik at røvaren —for han var det sikkert — måtte komme i tankar om at her — her hadde han eit retteleg feitt offer for seg — Om ikkje anna så gjekk denne pratande kallen der med sylvspenner i skorne som 6g tydde på det just ikkje var nokon fattigmann.

Men ofret var slett ikkje feitt. Det var ikkje mange dalarne Arnt hadde på seg.

Nok om det, i 10-11-tida den dagen hørte folk to nødskrik frå Drøgsåsen utan å tenke større over det. Og med det vart Arnt Hals borte.

Litt etter såg dei ein framandfyr på vegen som òg vart borte. Og da dei seinare skulle gje signalement på denne, vart dette lite å halde i, da det eine sto i strid med det andre.

Når folk bynte leite etter Arnt, veit vi ikkje. Kanskje gjekk det dagar før hans neraste åtte grunn til å ottast noko. For når fjellfolk først var ute og for, serleg i langvegen, hadde dei det ikkje så ant om, så tid kunne det nok ta.

Det gjekk iallfall dagar før dei fann han. Av rettsprotokollen går det fram at det ikkje var mindre enn 10, altså den 14. juni.

Men da fann dei han.

Tredve-førti steg frå vegen inne på Drøgsåsen lå liket, dekt med mose og bar og ille tilreidd med fleire dødelege slag og stikk i hovudet, plyndra for alt så nære som skjorte og underbrok, så ransmannen hadde nytta ut ofret sitt temmeleg grundig — og enda kanskje kjende seg noko snytt når han var ferdig.

Liket — som lukta av da sikkert sette folk på sporet så lenge det hadde lege i sommarvarmen — låg med Arnt sitt eige halstørklæde bunde for munnen og med nistekopp og pengepung tømt ved sida. Alt bar preg av at mordaren var ein som kunne sine ting, og at han hadde gitt seg god tid og arbeidd med kaldt hovud.

Det var kanskje heller ikkje så mykje å ottast for ein illgjerningsmann der i skogholtet, sjøl ein blank sommardag. Det rak ikkje så mange etter vegen den tida. Og dessutan var det vel så å seie midt i våronna enda, så bygdafolket var opptekne med det.

Men no var det den mannen for alvor kom i søkelyset fleire hadde sett på vegen hin dagen dei hørte skriket frå Drøgsåsen. Og i brev frå futen 18. juni same året heiter det: «Nordenfjældsk Dialect, Alder mellom 30 og 40 år, Høide omtrent 70 Tommer, Legemsbygning stærk, men mager, Ansigt smalt og blegt, Hår sort, Bakkenbarter sorte og gående ned under Hagen, Øienkast skarpt, Klæder for en del svarende til Myrdedes».

I eit seinare brev, eit signalement av 3. juli samme år heiter det: Sprog Vestlandsk Mål, Alder omtrent 40, Høide middels, Ansigt brunt og veirbidt, Næse høi, Hår mørkt, noget skallet oppe i Hovedet, Klær heller ikke ganske som før oppgivne».

Etter desse vidt forskjellige signalement vart fem — den eine etter den andre mistenkt for mordet og tildels fakka, men seinare laussleppt igjen, millom anna ein rauhåra og rauskjeggut skomakar som òg hadde alibiet sitt i orden.

Mordaren let det til det ikkje var så lett å finne. Og folk gissa og undra seg og harma seg med, for det såg alt no ut som han heller ikkje skulle bli å finne.

Etterrøkjinga hadde diverre inga lykkeleg hand over tingen. Og etter som tida gjekk såg det mest ut som påtalemyndigheita hadde glømt det heile.

Men tri år seinare, den 19. mai 1863 vart ein halvskrullut omstreifar, Lasse Sørensen Hatlem, arrestert på Stjørdalshalsen for fredsforstyrring og bråk i fylla. Og så vart med eitt Drøgsåsmordet aktuelt igjen, da fyren såg ut til å kunne likne noko av kvart.

Her, meinte dei, var dråpsmannen.

Så vart da denne armingen lagt i jarn og transportert til Steinkjer og grundig eksaminert i politiforhør, som ikkje resulterte i anna enn at fyren blankt nekta å ha vore på desse traktene da ugjerninga vart gjort.

Saka gjekk så til retten, der han vart framstilt for dei som meinte å ha sett «den mystiske mann» på vegen hin dagen i 1860. Det ser ut til å ha vore mange av dem — og av så ømse slag. For, som det heiter i rettsprotokollen, «vart den drikkfældige og tyvsdømte 41. Deponent edfæstet som første vitne, der vilde med bestemthet gjenkjende ham i den Angjældende» medan 21. vitne ikkje fann nokon likskap millom denne og dei etterlyste, og uttala vidare sin tvil om kor vidt 41. vitne i det heile hadde vore til stades og sett den mistenkte den dagen mordet vart gjort.

Ein får eit bestemt inntrykk av at vitneutsegna både var svevande og usikre, noko ein lett kan tenke seg. Dei hadde i farten sett ein mann på vegen tri år føreåt som dei først etterpå fann det var naudsynt å hugse korleis han såg ut. Dei måtte kjenne seg på usikker grunn.

Skyldspørsmålet skulle da og vere temmeleg tvilsamt, skulle ein tru, og lett å finne fram i til frikjenning. For når det i retten vitnefast kom fram at tiltalte hadde vore i Christiania 26. mai 1860, burde det vere rådlaust å tru at han òg hadde vore i Namsos fjortan dagar før mordet, slik det og vart halde fram i vitneforklaringa.

Og merkeleg er det korleis sorenskrivaren til Inderøy, herr Bernt Olaus Anker, med samstemmig følgje av meddomsmennene kunne på desse meir enn tvilsamme premissar felle ein slik dom i denne saka som dei gjorde.

Lasse Sørensen Hatlem vart nemleg dømt til «at have sitt Liv forbrudt for Mord og Ran på Føderådsmanden Arnt Hals —» og dessutan ilagt saksomkostningar.

Dommen i Underretten vart avsagt utpå vårparten 1864. Domfelte anka så saka inn for Overretten, som frifann tiltalte, men heldt fast ved saksomkostningar.

Armingen Lasse Sørensen hadde da site fengsla sidan i mai året før med dødsdommen hangande over seg.

Da var det amtmannen greip inn i saka og anka ho inn for Høgsterett, som heilt frifann tiltalte — også for saksomkostningar, men ila sorenskrivaren til Inderøy, som hadde kome i skade for å «rette baker for smed», ei bot til statskassa på tjuge riksdaler for urettvis og skyttelaus handsaming i sitt dommaryrke — ein smekk som vel smakte den blinde Justitias tenar heller ille — Han kom da og straks etter til å forlate dommarlauget.

Den usæle Lasse Hatlem, som sjølsagt ikkje hadde havt det for godt denne tida, klaga over slett handsamling i arresten. Såleis hadde han site hos eit tingsvitne i januar på eit iskaldt loft, der det ikkje var omn og heller ikkje glas i vindauga og dessutan fælt så ureinsleg. Han klaga òg over saksframstellinga. Men Høgsterett fann ikkje å kunne take noko stilling til klagen, som forresten ikkje i alle måtar bar preg av å vere heilt sakleg.

Tiltalte gjev elles inntrykk av å ha vore ein temmeleg ustadig og tvilsam fyr. Ein omflakkande landstrykar og vagabond som når alt kom til alt kanskje ikkje var så aldeles rett justert i all markom heller.

Han hadde flakka land om strand og smakt på meir enn eitt yrke. Til og med hadde han freista seg på «Perpetum mobile». Ein mann med ein skrue laus, var dommen om han.

Slik var den mannen som så nære hadde hamna på skafottet skuld den sørgelege endelykta på fjellbonden Arnt Hals.

Den verkelege mordaren fans aldri. Det har vore påstått at ein rømling i Sverig vitna på dødsleige sitt at han hadde mange mord på samvetet, millom anna tri i Noreg, og av dei eitt i nerheita med Steinkjer. Men kor mykje det er i dette, veit ingen. Det kan vere sant — og like truleg at det berre er snakk og gissingar — eller om ein vil, eit trøstarønske om at den skuldige melder seg til sist. Og kor det no er — Arnt Hals og hans neraste hjelpe det like mykje.

Han gjekk i sitt otte-og-syttiande år, Arnt Hals, den sommaren 1860 og var ein mann som mykje hadde røynt. Og no er det meir enn hundrad år sidan han vart ute for mordaren og ransmannen på Drøgsåsen i Egge, der han vart plyndra snau like inn på skjorta.

Men sit du på Hals, denne gamle einslege fjellgarden, ein mild og mjuk augustkveld og lyer med vake og vare sansar inn i det som var ein gong — og aldri blir meir — da er det som han går der enda og puslar, gamlingen.

Snauare vart han ikkje.

*****

Anton Faut, bror til Adolf i Kvennåa, var ungkar og spelemann all sin dag. Han budde på ømse stader, ei tid på Hals, ei tid i Huslia og sistpå i Kvennåa, der han hadde ei stue for seg sjøl.

Denne Anton var ikkje så lite av ein spissbur som gjerne gjorde folk ei prette når det fall seg såleis. Det var han no forresten ikkje åleine om. Dei fann på eitt og anna, dei andre òg av slikt, når høvet bau seg.

Det sto ei ålmenningssag i Kvennåa nedanfor Skjærsjødammen i gamle dagar. Den dag i dag kan ein sjå restane av bak-haugane i elva. Dei vørde ikkje bak og avskjær stort den tida, lønte ikkje arbeidet, veit du. Difor let dei alt slikt gå i elva, der det fekk ligge til det rotna, eller flaut vekk og sokk ned.

Det sto og ei lita sagstue her som karane budde i når dei låg her og dreiv med skuren om vårane. Da kunne dei finne på eitt og anna rart til å friske på tilværet med.

Såleis rigga dei ein gong opp noko som agerte skrømt ute på saga etter dei hadde lagt seg om kvelden, kven det no var som var meister for det.

Det brækte og bar seg og ringla med bjøllor, så det beint fram var kusleg å høre på. Kveld etter kveld kom det att og huserte, så serleg Jon, den eine i laget, ein temmeleg from og truskuldig grækar, kjende seg uhugleg kald og frosen i striskjorta.

Den som kunne ha lese Fadervåret, var det ein gap som ymta, dei låg der og hørte på dette ukoslege svineriet.

Litt etter bynnte denne Jon stote og lesa, redd og tenner-hakkande.

Å, han var ingen prest just til å lesa, han Jon, det var han ikkje, men det klara seg, dei hørte ikkje skrømtet meir seinare. Og Jon vaks munaleg både i trua på seg sjøl og Fadervåret etter dette som rett og rimeleg var, enda han visst ikkje var kar om å lesa det heilt prikkfritt.

Denne Jon ser det ut som dei hadde mykje moro med, etter kva tradisjonen vil ha det til.

Såleis var det ein gong han og Fauten og nokre andre skulle ro over Skjærsjøen. Anton, som tykte det kunne høve med eit puss igjen, såg da til å lure nagla or båten da dei var eit godt stykke frå land. Vatnet tok til å fosse inn så spruten sto, og så mange dei var, kunne det sjå spegle ut.

Jau, no sit vi godt i det, sa den larvstauren og less vera bra fålin.

Jon vart livredd og bynnte stivøgd rulle augo etter noko å hjelpe seg med. Det var just ikkje mykje det. Og før dei visste ordet, reiv Jon skjorteerma av seg og dytta i holet, da han ikkje kom på noko anna.

Dei andre gliste godt i skjegget.

Jon var no ikkje den riksmannen at han burde ha handsama den slitte skjorteerma si så syndig vørdlaust, men dei kom da over velberga til andre sida for det samme.

Ja, denne Fauten, seier folk, var ein brann til å narre, serleg slike han sjeldan møtte i fjellet og som han visstnok tykte ingen ting hadde å gjere der. Aldri var han så glad som når han hadde fått gjort ei truskuldig sjel av ein by- eller bygdemann eit puss. Slikt kunne han ha godt av lenge etterpå.

Han møtte ein steinkjermann på Seterbukta i Honburu ein gong. Steinkjermannen, ein skomakar som dreiv med oter, var ikkje heilt nøgd med resultat og spurde Fauten kva han hadde å seie om dette vatnet.

Tja, sa Fauten, ska eg seie som det er til, så er det beint fram eit skitvatn og ingen ting anna, men det er eit straks bortanfor her, det er noko heilt anna. De kan berre dra båten over myrstrekka der, så finn de det.

Ja, steinkjerbyggjene tok kallen på ordet, dei, og sleit båten over land nedunder Blåberget og fram i det vatnet som skulle vere så aparta.

Men da dei hadde rodd ei tid og så langt dei kom framom den svære landtangen og såg korleis dette vatnet var forma, at det nett var det samme dei frå først hadde bynnt i, skyna dei kor skammeleg denne kall-larven hadde drive ap med dei.

Men da var han langt av garde. Og tvilsamt er det vel om Fauten iallfall seinare nokon gong kjøpte fotbuna hos den skomakaren —

Eit anna triks han hadde var å ligge og blistre bjønn når molta var ferdig utpå seinsommaren og einkvan, etter hans syn da, gjekk han litt for nære innpå i næringa, for molta, kor ho var, tykte han åtte førsteretten til. Og meir enn ei kjerring var det som vart vitskræmd av den «bjønnen».

Men han vart meir varsam med dette og blistra ikkje bjønn til kven som helst etter ein tilburd på Kvinnvassetra ein sommaren.

To karar låg der og skulle hogge seterved. Da kom Anton fram i åskanten og blistra bjønn ått dem for å skræme. Det skulle han helst ikkje ha gjort, for den eine tok rifla og skaut. Og sanneleg høvde det så utleita at «bjønnen» fekk kula i skohælen den gongen, så da var det på nære nippen det skulle ha gått av moroa.

Og Anton blistra da heller ikkje bjønn oftare til kven som helst etter dette —

Som naturmenneske flest var han heller veik for den nasjonaldrykkjen som heiter kark, og klara ikkje alltid halde måte så det ikkje gjekk på «ska» med gubben. Men kva gjorde no det — Det var berre eit arti minne meir å ta med seg.

Og for å nemne eit enkelt døme i så måte:

Det sto seg eit brudlaup på Øvre Velle «trio heile dagar til ende» — der det var nok både av det eine og det andre, og millom alle som var der, var òg Fauten.
Men dei hadde ikkje kome langt ut i høgtida før stalldrengen, Kal, kom inn i gardskjøkenet og meldte høgtideleg:

Jau, no ska æ sei dåkk Fauten hi slæft stimen — Kallen hadde gått åt oppe i Bårdstua og var temmeleg bra hinsides alle jordiske sorger og suter.

Slikt hende han diverre ofte når forholda var lagt til rette.

Noko kulturmenneske var han så visst ikkje. Og kva skulle no han forresten med eit slikt skaperi — Han var sterk, enkel og opprinneleg og fekk ikkje kompleks korkje av grindstolpar eller damebein.

Og ikkje alltid var han så nøye på korleis han gjorde det.

Ein nyårshelga han kom Skjærsjøen vestover på veg til broren i Kvennåa, vart han ute for ein mannvond elgokse utmed damtangen, og måtte opp i ei furu for å berge seg. Elgen, den hånstauren, gjekk furua rundt, snøste og grov, bustut så sinna, kva det no var han hadde uoppgjort med Fauten.

No hadde Anton hagla med seg som han oftast brukte når han for i fjellet. Og da han vart lei av å sitte der og småfryse og sjå på dette argsinna beistet som let til å ha berre eitt i hovudet, tok han likså godt og skaut det ein haggelladning i trynet, så trollet fekk det å smake på.

Rått gjort — Åja, men Fauten hadde nok meir tanke med dette enn berre å komme seg ned or furua og velberga til manns. Om ikkje anna så iallfall eit påskot til å gje han meir — noko som òg snart synte seg vere naudsynt, for det let til å ha vorte noko gale med augsyna til elgen. Han berre gjekk og gjekk på skeive liksom med hovudet og i alltid større og større ringar. Og ikkje var det likt han hadde sleppt mordarlysta heller.

Anton skunda seg til Kvennåa, fekk tak i broren med rifla. Og ikkje lenge etter låg elgen der i garden vel oppgjord og bortgjømd.

Elgen ved Kvennåa

Teikning av Waldemar Schei.
www.historier.no har gjort alt somm står i vår makt for å finne etterkommere eller andre som kan sitte på rettighetene til bildene som Waldemar Schei har tegnet. Vi har imidlertid ikke klart å finne frem til noen rettighetshavere. Hvis det er noen som kan kome med informasjon om hvem som kan sitte på slike rettigheter ber vi de ta kontakt med www.historier.no.

Det vart forresten oppdaga seinare av folk som for i fjellet og ikkje var god for anna dei måtte melde frå. Karane hadde nemleg ikkje pussa opp noko serleg samvetsfullt etter seg på valplassen.

Men da politiet kom og snuste, låg elgkjøttet vel gjømt under ein diger veddunge i øvre Kvennåa. Og der var det så godt gjømt at det klara seg.

Dei to brøra skulle elles ikkje alltid vere på bølgelengde med ein annan. Det var helst når dei hadde brennevin dei var det.

Men da kunne dei ha det rart så hyggeleg saman, sjøl på ein dag det vanleg ikkje er hygge i ordets vanlege forstand.

Som da mora skulle i jorda.

Ho, smedkona, var den siste som flytta ut frå den vesle stua i Kleiva. Og gravølet vart halde på øvre Velle. Men da folket var kome og gutane ikkje hadde innfunne seg, fann Marit, lensmannsfrua, det rettast å sjå oppover i stua til dem kva det var dei somla med.

Da sat dei to der og drakk og var temmeleg godt pussa. Ho fekk dem rett nok med seg nedover — men da gjekk dei og lo så tårone trilla og tykte sikkert dette var noko til skøyi dag.

Lensmannen fann det da og rettast å stenge dem inn i bår-stua, så dei ikkje kom i augsyna på folk meir den dagen enn dei alt hadde gjort.

Men det var dem som la sitt i dei tårane dei såg trilla: Det var fælt som dei gret, sa dei — dei sørga på mor si, ja, dei gutane og — verre var dei ikkje. Og pent var no det, at det også fans dem som mistydde og tok det frå den sida —

Dei var begge enkle primitive villmenn som aldri hefta seg så mykje med dikkedarer og velfrisert livsførsel, at det sto i fåre for å utarte til jåleri.

Det er elles Anton ein får inntrykk av folk likte best. Han levde no og langt lenger og kom mykje meir i kontakt med bygdafolket enn broren.

Her i Kvennå-ålmenningen var det han heldt til så å seie alle sine dagar, og var ein staut mann, seier gamle folk. Hadde du ein skikkeleg kark til han, kunne du få deg eit både bra og billeg lass ved, om det no berre var så som så med ålmenningsretten. Det var ikkje så høgtideleg eit styringsprinsipp den tida og så mange «forståsegpåarar».

Noja, kva han no var og ikkje var, eit skrøpeleg menneske med menneskelege feil og dygder, så var han i minsto eit heilstøypt naturmenneske som åtte heime berre her.

Her levde han sine beste stunder. Her møtte han dagen med dei sorger og suter og gleder med som ødemarka støtt har i gåve til ei einsleg og vaken sjel som er i ætt med alt, med sol og jord og ytste blåne, og vinden som ror gjenom skogen dag og natt, morgon og kveld.

Såleis var han aldri einsam, men heime her og velkjend alle stader.

Ingen kjende denne vidstrakte marka så godt ut og inn som han. Og det han ikkje visste om veidevoner og fiskestø i elv og sjø, i skog og vatn, det var ikkje verd å vite.

Han døde framme i bygda.

*****

Og så er vi i Kvennåa igjen.

Her er stille i dag. Fåfengt lyer du etter dørknirk og man¬namål. Her det gjekk så mange ut og inn ein gong, kjem det ingen lenger.

Berre no og da ein fiskar som rek langs elva ein sommar¬kveld. Eller ein einsleg krøtterleitar utpå hausten.

Men for år attende var her ansleis. Hit kom så mange og for igjen. Somme til kjerkegarden. Somme til andre stader for å bitast med livet vidare.

Hit kom millom anna ein ny Adolf da Gammal-Adolf, som han gjerne blir kalla, ikkje var meir, nemleg Adolf Gladsøsve, som òg tok namnet Kvernå.

Desse to, som i mangt var ei alen av samme veven, hadde havs mykje saman før òg, fjellkarar som dei begge var inn til inste mergen. Såleis var dei i lag den pinsean’dagen Gammal-Adolf omkom òg — så det vart Adolf Gladsøsve som samme dagen laut fram til lensmannen og melde frå om det som hadde hendt.

Seinare etter han vart gift overtok han øvre Kvennåa og budde der ein del år, men flytta seinare fram i Fjellbygda i Kvam.

Her i øvre Kvennåa budde òg Fauten som sagt ei tid, her han hadde ei stue for seg sjøl.

I nedre Kvennåa var Ola Vanebo den siste fastbuande som dreiv denne fjellheimen. Han sat der forresten med kårbrevet som svigerfaren Eilert hadde skjøta over til kona hans, ho Martine. Og visstnok funderte Ola på å overta heile Kvennåa den gongen.

Men her kom ein kjelke i vegen. Det vart andre kjøparar.

Det ser forresten ut til denne Kvennåa har ått ei underleg makt til å trekke folk åt seg, både av slike som ville bu der — og av spekulantar.

Såleis var det eit interesselag innan bygda som fekk ålmenningsstyret sitt jaminne til å kjøpe Kvernå og Halshaug til den pris ein kunne få. Men dette vedtaket som i seg sjøl er merkeleg nok — og forresten ikkje var av eit fulltallig styre heller — kom til å skape ikkje så lite røre og sette heller ikkje så lite vondt blod. For det som framom alt gjorde denne «handelen» tvilsam og usmakeleg, var den tingen at dette interesselaget med ein stråmann i spissen sto ålmenningsstyret temmeleg nær.

Da var det kårbrevet Martine Vanebo sat med kom for dagen. Ikkje mange hadde visst om det før.

Ein av kjøparane kom til Hesttrøa ein dag der Vanebo no budde og la saka fram for han. Her måtte vere ein feil, meinte han, som han no ville tru Ola var villig til å gå med på og få retta, for det kunne ikkje henge rett saman med dette kårbrevet.

Men Vanebo svara han kunne ikkje ein gong alltid rette sine eigne feil, langt mindre dei feil statsråd Foosnæs måtte ha gjort. For det var han som hadde skriva kårbrevet. Og det var da visst rett nok.

Da gjekk kjøparen.

Han var somtid så leimeisåt i ordom Vånnåbukallen —

Men enda det ordna seg med dette «hefte» seinare — på det viset det var — vart «handelen» likevel omgjort. Eitt var no det, det reiste seg ein temmeleg sterk opinion imot han, når folk vann summe seg. Og dessutan hadde dei fleste av kjøparane meir enn nok med å få båten til å bere med det som var innabords frå før, slik tida da var, så i 1929 vart «handelen» omgjort og eigedommen kjøpt attende av ålmenningen —

Og så let ålmenningsstyret husa her forfalle til det i dag berre er ein morken fauskhaug att i attramla kjellarrøys.

Men Kvennåa syng samme songen ho har gjort det i alle hundradår. Ein song med sut og slit i, med sorg og kvide i, men Og med smil og tårar i og jordisk fred og lykke — i ein blå kveld.

Så rik og rar ein song.

Ånei, ho song ikkje slik før — det er no ho gjer det. Sjøl ho har fått eit anna mæle sidan storsteinen i elvefaret vart sprengd av omsyn til tømmerfløytinga. Ho mel ikkje slik lenger som før. Da hørtest ho på leia som duren av ei kvenn. Og dette er det nok som gav dette elvefaret namn lenge før det var noko kvenn her.

Dei gamle sa alltid Kvennskjæra om oddane utafor innløpet til dammen avdi sjøen «mol» mot desse i storm. Dei sa og Andburu om det vatnet som i dag blir kalla Hondburu og vart nermast sinna kom nokon med så «toskut» eit namnebrigde at dei sa Hondburu.

Det er verd å merke seg dette.

Men om alt skifter — også tonen i skog og fjell, i elv og vatn — så var han likevel med og forma dem som gjekk her gjenom tidene og vil også med sin tryllefinger gjerne gjere eitt og anna rart med dem som kjem her i dag.

Og nett det er det som er gåva ved einsemda og dei øde stadene, der steinar og stiar talar sitt stille og intime språk som berre hjarta og den fåvise skyna…

Del på sosiale medier

Legg igjen en kommentar

Din e-postadresse vil ikke bli publisert. Obligatoriske felt er merket med *