Internt referansenummer: 13.08.2011 – BOK
Kilde:
Sagn og halvglømte navn.
(Fortellinger om folk som satte farge på bygdemiljøet)
Reidar Blokkeskar
Tegninger: Otto Lie
Nidaros forlag 1983
Utgitt i samarbeid med Meldal Historielag
ISBN: 82-990804-2-8
Klikk her for å lese ”Forordet” med bilde av forfatter Reidar Blokkeskar.

Ludovigo Bartorello

Ludovigo_Bartorello

Ludovigi Bartorello, italieneren som budde på Skjørstad i Oppdal i 42 år. Han var fast gjest med positivet sitt på St. Hans-martnan i Trondheim i 40 år.
Fotograf ukjent.

Garden Skjørstad i Oppdal ligg høgt og fritt oppe i lia litt nord for Oppdal kirke. Den gamle kongevegen gikk tett nedafor husa. Den vises enda. Folk som for etter vegen, enten det var enslige eller familier, hadde funnet ut at det var stor gjestfrihet å finne på Skjørstad. Derfor var det ofte at slike folk kom inn på garden, der de som oftest fikk både mat og hus.

En sommerdag i 1894 hørte de musikk frå en gard i grenda. Velkjente toner frå en lirekasse, eller positiv som det var kalla. Det kom slike «positiv-halara» no og da gjennom bygda. Om ei stund kom også spillemannen opp i tunet på Skjørstad. Det var en noe original person som kom til gards. Han var liten av vekst. Knapt 160 cm, men tettvokst. Han hadde kappe og hatt. Det svarte håret hang ned på akslene. Han sette positivet framfor seg, og sveiva ut den ene låten etter den andre. Ungene frå nabolaget hang med i flokk og følge.

Folk på Skjørstad kom også ut med noen kobberslanter og ga han, som skikken var. Mannen på Skjørstad prøvde å gi seg i snakk med karen. Det var lite han kunne forstå av snakket hans. Men han skjønte at han var frå Nord-Italia. Fremmedkaren slo ut med armene og pekte utover den vakre bygda. De vakre gardene, de grønne vollene, og de blå Oppdalsfjella. Det var tydelig at han likte seg her. Kanskje minnet det han om heimtraktene, Perma i Nord-Italia.

Det vart så at han fikk bo på Skjørstad over natta. Om morgenen reiste han videre nordover bygda mot Rennebu. Han skreiv namnet sitt på en papirlapp: Ludovigo Bartorello frå Perma i Nord-Italia.

De såg ikke mer til han den sommeren. Men det spurtes at han hadde vært på St.Hans-martnan i Trondheim. Neste år kom han att, og da på veg sørover. Han overnatta på Skjørstad da også. Sia kom han nesten kvart år, men det hendte det gikk både to og tre år mellom de såg han. Og de undra seg og sa seg imellom: «Ska tru om han leve han Ludovigo, dæ æ læng sia han for no». Jau, han Ludovigo kom att med positivet på ryggen. Det veide trettifem kilo. Attåt bar han ei lesthank og noe skomakerverktøy. Om vinteren slo han seg som oftest ned på en plass og drev som skomaker. En sprettkald vinterkveld kom han inn på Skjørstad. Det var omlag tretti kuldegrader. Da hadde han gått helt frå Hjerkinn med denne tunge børa. Han lærte etterkvart det norske språket, og kunne gjøre seg godt forståelig, om enn på en svært gebrokken måte.

Han fortalte frå ungdomsåra i Nord-Italia, da han begynte som lirekasse-mann. Da var det enkelte rikfolk som kjøpte flere positiv. Så fikk unggutter som ville prøve seg, låne disse positivene og reise rundt med dem. Så vart inntekta delt mellom unggutten og han som eide positivet. Om unggutten da var arbeidssom og sparsom, kunne han legge seg opp penger så han kunne kjøpe positivet og begynne egen forretning. Det var det Ludovigo hadde gjort. Han reiste frå Italia til Frankrike, der han var i mange år. Så bars det til Norge, der han vart resten av si levetid. Han glemte helt morsmålet sitt, men han kunne noe fransk, ellers gikk det på gebrokkent norsk.

Som nemnt drev han skomakerarbeid om vinteren, men om sommeren var det å reise rundt med positivet. Han var på St.Hans-martnan i Trondheim i førti år på rad. Han var også med på hurtigruta mellom Bergen og Nordkapp i mange sesonger og spilte for turistene. Jeg tror jeg såg han en gong da jeg var guttunge.

Han hadde ei lita apekatt som satt oppå positivet med ei lita skål og tok imot pengene som ungene kom med. Men den apa måtte han kvitte seg med. Det var dyrevernet som grep inn. De mente det var dyrplageri. Sia fikk han oppsatt en dokkefigur på positivet. Denne dokka hadde også ei skål der pengene vart lagt, og så kvelva skåla rundt og pengene datt ned i en kopp som var innbygd i positivet. I bygdealbumet for Meldal er det et bilde av Ludovigo, han står utenfor doktergarden Nordly. Men han har ikke fått rette namnet under dette bildet.

Etterkvart som åra gikk, vart han stadig jamnere å sjå på Skjørstad. Han kjente seg nesten heime der. Og han var alltid velkommen når han kom, for det var aldri noe tull med han. Til det ytterste grei og pålitelig, så vennskapet mellom Ludovigo og folket på Skjørstad vart fastere etter kvart som tida gikk. Så i 1919 vart det så at han overvintra på Skjørstad. Drev med skoarbeid attåt at han var til hjelp på garden. Han vart spurt om han kunne slå seg til på garden over sommeren, fordi det var lite hjelp der. Sjølfolka, ho Maren og han Ola, tok til å dra på åra, så det var gardgutten, han Arnt, som det «hekk ti». Jau, han Ludovigo gav seg til han. Var berre i Trondheim på St.Hans-martnan og ellers noen småturer mellom onnene.

Slik gikk det til at han vart fastboende på Skjørstad helt til sin døyende dag. Han var 57 år da han flytta til Skjørstad og han vart der i 42 år. Han hadde ikke status av dreng eller tjener, han berre var der som en av deres egne. Ga ei hjel-pende hand der det trongs. Og ellers reparerte han sko for folk. Mat og klær fikk han på garden, og det beste av alt, han møtte vennskap og hjertevarme, noe som villfuglen frå Nord-Italia sårt hadde sakna.

Ludovigo gikk alltid med det lange, svarte håret nedover akslene. Nå og da måtte det klippes, og det som vart klipt av, tok han godt vare på og gjemte det i en pose. Gammelkona på garden, som hadde vært matmor hans i mange år, sa til han en dag at ho kunne spinne garn av håret og strikke et par votter av det. Ludovigo var straks enig. «Ja, do spinne garn og bitte våtte». Det vart både garn og votter. De henger på Skjørstad den dag i dag.

Da ungkona, ho Martha, kom til gards i 1926, så vart det straks et godt vennskap mellom de to, og da barna etter kvart kom til verden, vart det enda større stas. Det var tvillingbrødrene Olav og Kåre, Odd og Maren. Det var ofte ho Martha kunne ha det travelt og ba han Ludovigo om å være «banfost». «Ja, mei vere barnekost», svara han Ludovigo. Hans norske språk var ge brokkent så lenge han levde.

Martha_Skjorstad

Martha Skjørstad.
Fotograf ukjent.

Det var alltid stor stas å være med på setra om sommeren. Der trivdes han «aparta» godt. Og da småguttene voks til, vart det et godt samhold mellom dem og han Ludvik, som vart namnet hans i Oppdal. Han var svært interessert i å dyrke jordbær. Han fikk en hageflekk som var fullplanta med jordbær, og den vart nøye passa. Ikke et eneste ugrasstrå fikk lov til å gro der. Men så fikk han også jordbæravling som ingen trodde var mulig.

Det vart til at han solgte positivet til en mann for 100 kr. Men folk på Skjørstad kjøpte det att etter en del år, og det er fremdeles brukbart.

Da krigen og 40-åra kom, vart Ludovigo etter kvart mer og mer avhengig av hjelp og støtte. Han gikk da og hadde vondt av at han var til bry for Martha og folket på Skjørstad. Det vart så han flytta til en nabogard, men fikk ikke trivsel for seg og kom att til Skjørstad. Han prøvde også på aldersheimen, men nei, han kom att åt ho Martha. Så i 1945 vart han helt blind. Da mista han helt livsmotet og vart liggende til sengs. Ho Martha stelte med han, bar mat opp på loftet tre – fire gonger om dagen og holdt det reint omkring han. Tvillingbrøderne Olav og Kåre barberte han kvar sin lørdag. Når det var noe han ville, dunka han staven sin i golvet. Dette gikk på i seksten år.

Ludovigo var katolikk, og et par gonger for kvar sommer kom to av hans katolske trosbrødre frå Trondheim og såg om han. De var oppe på loftet hos han en hel dag. Dette var store og gilde dager for han Ludovigo. Men morsmålet sitt glemte han helt av. Det kom to italienske studenter dit som hadde hørt om han. Ludovigo skjønte ingenting av deres språk. Men da de snakka fransk med han, greide han å fatte noe.

I seksten år låg han blind og hjelpesløs oppe på loftet på Skjørstad. Han døde en dag i mars i 1961. Han var da 99 år gammel.

Jeg satt en søndag i sommer, 1979, og snakka med Olav Skjørstad, som nå har garden. Han fortalte om mor si, ho Martha, de 16 åra ho stelte han Ludovigo. «Men ha dokk ingen slags erstatning for det arbeidet da,» ville jeg vite. Olav såg på meg og smilte. «Nei, han haur oss da te», var svaret.

For morro skyld har jeg rekna på dette. Det vart mellom ett og to tusen turer på loftet for å stelle godt med den villfuglen frå Nord-Italia som ho hadde gitt rom i hus og hjerte. Tvillingene barberte han omlag åtte hundre gonger.

Det vart et tomrom på Skjørstad etter han Ludovigo. I lang tid etterpå kunne ho Martha gripe seg i at ho måtte opp på loftet med mat åt han som låg der oppe. Men no trong han ikke hjelp av ho Martha lenger. Han hadde funnet kvile på Oppdal kirkegard, i den bygda som for han minte så mye om hans barndoms grønne dal i Nord-Italia. I skolen lærte vi om den barmhjertige samaritan. Skulle ikke ho Martha Skjørstad også høre den «slekta» til?

 

Legg igjen en kommentar

Din e-postadresse vil ikke bli publisert. Obligatoriske felt er merket med *