Internt referansenummer: 31.08.2011 – BOK
Kilde:
MAGRE VILKÅR – FRÅ GRENSEBYGDER OG FINNSKOGER
Haakon Garaasen
OLAF NORLI
OSLO 1924
Andre samlinga.

Magre vilkår, både materielt og åndeleg-nationalt

Materielt

Materielt. Bra tilherda vart dei, på ømse gjerder. Vilkåra var og vart magre og strenge, innan skogen steig i pris. Det var børsa og greve. Og dei grov ikkje gull i Trysils jord. Det vart helst som Arne Garborg seier om vilkåra på Jæren: pine korn or auren og von or sine draumar.

Men skogbuen let seg ikkje skræme, anten av vinteren hell vidda, hell armada. Han bygde seg heim og braut seg åker, enda kvar liten flekk kosta gjerne ein våt vesterygg. Jorda er helst noko rik på stubbar og stein, her hiti Finnmarka i Trysil. Men detta var likevel eit gjøramål som heldt ætta sterk og frisk og ung og batt henne åt feders jord og feders land. Og det er jorda som skal berge oss i trengsels og armods år, den lærdomen lærde vi av live, horje ganga ufreden sette det harde andlete sitt mot ruta og helsa goddag Ola Nordmann, hoss har du stelt deg sidan sist vi var saman? —

«Kun lidet rum er levnet plogen
af flekkerne om Trysils fjeld,
man derfor færdes mest i skogen,
på elven og det vilde fjeld.
Det liv med børse, øks på nakken,
gjør øiet sikkert, armen stød,
og marv i ben man får i bakken
når skien pløier dyben sne!»

skreiv dr. A. Abel i songen sin om Trysil.

skjerbergsgubbe

Ein skjerbergsgubbe.
(gard-og skogeigar Halvor Bakken, f. 1794, d. 1867).
Amatørfoto frå 1865 av P. P.

Og sant er det. Kun lidet rum er levnet plogen. Men lei, tryslingane grov og sleit seg fram, her kring sitt kjære Trysilfjell. Og heimkjær har skogsmannen vori frå gamalt, kanskje meir enn nokon annan. Villmarka og vidda var det som åtte hans inste lengt og djupaste kjærleik, frå ungdoms første dagar og inn i alderdoms siste år. Einsam i ei lita låg stugu, med hunden og børsa, tømmerøksa og åkergreve, og lia ende opp, elva innunder og skogen rundt ikring: hå likare «kunde ei skogbu få det her i verda?

Men på læstsom var det ikkje, horje gonga verlyse spraka over vidda kyndilsmesse tider, og gnallfrosten slo i veggen med stålhamaren sin. Trysilvinteren, han er høg og streng og utan miskunn, med husa nedsnødde og vegane att drivne. Hard laut skogbuen vera og verte, her i desse harde vilkåra. Og hard vart han.

Aandeleg-nationalt

Aandeleg-nationalt. Men det var ikkje berre vinteren som herja og armoda som åt. Svenskane åt i kring seg, dei og. Det svenske tungemåle åt seg inn over grensa. Og den svenske pegemagta åt i seg godtsom alle Trysils skogar, både i eldre og i nyare tider. Og det svenske ståle åt i kring seg, og øydde, og jamna med jorda. Trysils kjørkje vart jamna med jorda, i sjuårsufreden. All herleg prydkunst var knust og knasa. Messeserken og ein skarve kjel var det einaste som vart att.

utpost_i_aust

På ytste utpost i aust.
Amatørfoto av H. G.

Og danskane svengla i kring seg. Allesaman åt dei og øydde og gnog seg innetter og innetter.

Sant nok, danskane og deira hjelpesmenner, dei nytta ein annan og finare måte. Dei drøypte gifta si i sjølve rota åt alt det som er norskt, i ånd og ord, i dåd og dug. Dei svengla det norske tungemåle. Dei velta innover oss, halv- og heildanske bøker og blad, tusen lass og tusen til. Og det var ei gift som øydde og åt, verre enn eld og sverd og alle dei skarpskodde svenskhestar som finst i verda.

Vår eigin kultur laut leva i armoda. Men den danske kulturen voks og hadde det godt. Han vart feit og rund og triveleg.

Men anten du vil tru meg hell ei: enno finst her forteljarar av det gamle godslage. Og helst fann eg forteljarane i einstaka gard og grend lengst uti villmarka. Her gjekk forteljekunsten lettast og oftast i arv, frå far til son i tiderne lange. Her vaks minne og vart sterkt i einsemda.

flermogubben

Ein flermogubbe.
Fotograf ukjent.

Og musikken, rytmen i det gamle måle, døydde ikkje. Måtte den rytmen aldri døy! Måtte den norske folkeånd reise seg, i heile sitt velde, og koma som eit Herrens vårver over land og by, og sope med seg alt det danske og halvdanske, alt det som modstal oss, all fåkunne og likesæle og stakkarslege armods vilkår frå lange hundreårs vanmagt!

«Kan det være så sort og bedskt?»

«Kan det være så sort og bedskt?» Ein or skogane var åt byen eit ærend. Han kom i prat med ein bymann. «Nu står det ilde til i byen! Vi får ikke rug! Kun bygg!» sa bymannen. «Verre hos oss! Lyt eta brød av bork, vi!» «Brød av bark? Hvordan er dette brød beskaffent?» «Dæ æ svart og beiskt!» «Jaså? Ja men så sort og bedskt som brød av bygg, det kan det nu vel ikke være?» sa bymannen. Da svara ikkje bonden noko. Han berre smilte sin skeive smil, sa farvel og gjekk. Han kom i hug eit ord or skrifta: «Salige ere de enfoldige, thi de skal arve Himmeriges riige!»

”Førend jeg vil sulte ihjel —!”

Førend jeg vil sulte ihjel —!» Lengre frami gata kom bonden i prat med ei tjukk bymadame . . . han hadde eit lite smørspann med seg til seljings.

Bymadama prata ei god stund. Ho la ut om hoss ille det stod til i byen no lel. Sist sa ho: «Men jeg, jeg har nu tænkt at førend jeg vil sulte plat ihjel, før vil jeg for min part spise salt sild og grød av bygmel!»

Da svara ikkje bonden noko. Han berre takka for handelen, sa farvel og gjekk. Og no smilte bonden ikkje lengre sin skeive smil. Heller ikkje tenkte han noko. No stod det reint stilt i skallen hans . . .

 

Trysil-Kari

Trysil-Kari. Om ei heite Trysil-Kari fortelst det ømse (Sigurd Nergaard har og nemnt henne i «Gard og grend»). Sist fraus ho i hel, berre nokre alnar frå sætra i Støpholen. Ho gjekk og bad seg, for mykje i sætrane, og horivie hausten kom ho framom der i sætra i Støpholen, og stana gjerne der i fleire dagar.

Det renn ei å tett framom sætra, Støpåa. Seint ein kveld i seinhausten kom ‘o Kari dit åt Støpåa, frå andre sida. Ho laut over. Men no hadde det regna så lidele stygt om dagen. Det hadde gått reint som eit skybrot. Støpåa svall i vere og vart diger som i sjølve vårflommen. Koma over Støpåa no? Itt for ein gamal krok som ‘o Trysil Kari det itt, svultin og frusin, slitin og våt og tossal som ho no gjekk der og raga.

Trysil Kari sette i og huja. Dei laut høyre henne ratt inn i sætra. «Tig, je tykte det huja!» sa gjetargjenta. Fleire enn ho og budeigja fanst itt heime i sætra. «Tig, no huja det att!» Dei kvakk båe.

Dei gjekk utkring døra og lydde. Og no, no dugde dei skilug høyre hoss ‘o Trysil-Kari gjekk der på hi sida Støpåa og huja og remja. Det let mest som ræveskrik i natta, hell som ei gamal gjeit som hadde gått ned seg i ei blaut myr.

Men dei dugde itt hjelpe henne, no i svarte kvelden.

«Ja no har je gått her og raga i ein heil mannsalder. Svultin og frusin laut je mang ein kveld ringe meg som ein orm og eit villdyr, slitin og våt, med ittnåkå anna under meg hell ‘na harde og steinute jorda, og ittnåkå anna over meg enn ei bugran og dei store stjernehimlan. Og no, no har je fulla komi åt vegenden da. Hit åt Støpåa. Her lyt fulla bli det siste kvilstælæ (kvilestad) hinnes Trysil-Kari!» Omlag desse orda laut dei høyre hoss ho i si ørvæna skreik ut i svarte kvelden.

Og så gjekk det au. Detta vart det siste kvilstælæ hennar Trysil-Kari. Uhuglege skar og reiv klageskrika hennar gjenom mørkre. Men leid lengst ut i natta vart det stilt. «No trur je ‘o Trysil-Kari har somna!» sa gjetargjenta.

Og sant var det. No hadde ho somna. Dagen etter datt åa ned att. No gjekk sætergjenta og budeigja over åt hi sida, stad sjå hoss ‘o Trysil-Kari hadde det. Dei laut undra seg at ho ikkje reiste seg og kom .. .

Men no, no reiste ho seg aldri meir. Dei fann henne, ho låg hopringa under ei buske på åstranda med staven og knyte attmed seg. No hadde ho somna, frå all si vandring og alle sine lange vegar. No turvte ho, allvisst her i verda, aldri meir ta staven og knyte sitt og utatt i det uvisse. No hadde ho «slutat luffen» .. .

Budeigja og gjetargjenta tok og bar henne over åa. Ho hadde vorti skrinn av si vandring. Ho vog mest ittnåkå.

Dei pynta henne og la henne på likstrå, i eit uthus. Høg og blank låg septemberdagen inn over skogmarka. Inn gjenom uthusdøra låg det kvell sus frå Støpåa. Og inn over alle åsar og fjell brann det, i septembers tunge, skire og fest-lege fargar . . . eit siste farvel åt ‘o Trysil-Kari,

Som eit barn av villmarka levde ho. Som eit barn av villmarka fekk ho au fara hedan. Den store ukjende synte henne si siste miskunn.

Legg igjen en kommentar

Din e-postadresse vil ikke bli publisert. Obligatoriske felt er merket med *