Internt referansenummer: Bok-07. april-2020
Kilde:
GAMLE BYGDEVEGEN
FINNSKOGFORTELLINGER
Av: ÅSTA HOLTH
FORLAGT AV
ARTHUR ROSÉN AS
OSLO 1944

Pionerer fra Finnskogen

NB! Bildet er kun et illustrasjonsbilde, og er malt av Jean-François Millet.

Alle netter hadde ikkje same fargen. Ein kunne aldri segja for visst kva farge det var. Grå og svarte haust- og vinternetter, dei var grå og svarte. Men alle dei net¬tene som ikkje var grå…

Han hadde ikkje merka det før, Lauri Laitinen. Men nå da han gikk på sin fot mil etter mil, ofte om natta, nå såg han det. Eine natta venare og meir trollsk enn den andre. Han gikk forbi enger og voller og myrer. Det var netter da engene var blå. Det var helst når det lei mot morgon. Det låg som blått slør over graset. Og når han såg bak seg var fotefara hans i doggen kanta med sølv. Somme netter var nesten raude. Det var som det bylgja veikt omkring han av raudt og fiolett. Men så veike og ustadige var desse fargane, at auga fekk ikkje tak i dei når han stanste for å sjå. Det var gyllne netter og grøne netter. Å — det var netter så fine at det gjorde reint vondt at ikkje Kaisa, var med og fekk dele dei med han.

Han gikk helst om natta, Lauri. For dagen var varm og god å sova på for eine som ofte laut ligge ute, og som ikkje hadde meir klær med enn dei han gikk i. Men
hausten og vinteren laut han sjå komma seg inn til folk. Ofte stanste han ein dag eller to på ein gard, arbeidde litt og fekk mat og niste for det. Ned gjennom Lappland – Dalarne – Värmland gikk han og arbeidde han. Skaut fugl med boge, åt sopp og bær, arbeidde for mat eller tigga. Ofte var han svolten, ofte fraus han. Men motet og gladlynnet sitt miste han ikkje. Ein gong skulle han gå attende same vegen og hente Kaisa. Og så skulle Kaisa og han gå gjennom blå og raude og gyllne netter heim.

Koia var ørlita, hadde berre eitt rom. Og halvparten av dette rommet tok den store gråsteinsomnen opp. For dei laut bo i badstugua, Kaisa og Lauri. Det fans ikkje anna hus. Om vintren laut dei ta inn geita og, og binne henne i ein krok når det var som kaldest. Kaisa smilte sårt når Lauri prata om at ein gong skulle dei ha riktig hus, stort og fint, kanskje med glas i staden for glugger. Og fjøs, ikkje berre med ei geit i, men kuer – kanskje både gris og hest. Kvar skulle dei få seg jord og hus? Og kva skulle dei kjøpe det for? Ånei, det vart verre og verre her i Rautalampi. Det eine følgde det andre: Uår – skatter – opprør. Mange orka ikkje meir, Dei selde det vesle dei hadde og drog ut. Somme av dei kom att. Og dei hadde store ting å fortelja. Om paradiset dei hadde sett. Uendelege skoger som ingen hadde jakta i før, myrer som var raude av jarn, sjøar som var stinne av fisk. Og det var berre og komma og ta! Jorda var ikkje dyr, og mange gonger visste dei ikkje kven som åtte grunnen så avsides og glømt var dette paradiset.

Lauri hadde teke til å grunne på dette. Og di meir han tenkte, meir hug fekk han til å dra ut. Og så hende det nå som fekk Kaisa til å skuve på. Unge menn i Rautalampi vart tekne til soldater. Framandmaktene som sleit Suomi millom seg trong mange soldater, ingen spurde kva dei sjøl ville eller ikkje ville. Kom deg avsted! hadde Kaisa sagt. Skunn deg før det er for seint! Helst hadde ho vørti med. Dei snakka litt att og fram om dette. Lauri ville helst gå føre og ha eit slott ferdig til henne når ho kom etter. Digre åkrer og ein heil bøling. Han snakka til Kaisa lo — som ho bruka. Slik ein galning til mann. Ein skulle tru det var ein gutonge som sat og dikte. Men ho likte han slik og. Lauri var av dei som song når andre ville ha greti. Men da han tok Kaisa i armane sine før han drog heldt han på å glømme seg. Kanskje ho heller borde ha vørti med likevel.
– Korleis skal du greie deg til eg kjem att?

Nå var det Kaisa som var den likeste av dei.
– Det fins alltid nån som skal ha hjelp i hus og fjøs. Og ellers er det berre bra å bli kvitt deg ei lita stund!

Da lo Lauri og gikk avstad millom snøgrimene som låg att etter vintren.

Og nå var det andre hausten etter at Lauri hadde gått. Ennå var ikkje lauvskogen gul. Men myrerne millom dei tusen sjøar skein i gult og brunt og raudt. Det hadde vøri lange måner for Kaisa. Ho heldt liv i geita så lenge ho kunne, mest for å ha nå livende om seg. Men da ho laut vera borte frå stugua mange dagar om gongen og ikkje kunne sleppe geita laus, laut ho slakte dyret. Så var Kaisa heilt åleine. Ho vart grå og tunn av å lengte etter Lauri. Og hardt laut ho slite for det vesle ho fekk av mat Korleis hadde det gått Lauri, tru? Han hadde lova henne slott og bøling og alt som gildt var. Ho skulle vera så innerleg nøgd om han hadde fått opp ein aldri så, liten bråte – berre eit kufor – og ei koie så pass som denne her. Ho skulle ikkje ønske seg meir i verda berre ho kunne koma ihop med Lauri att. Det var det same om ein svalt berre ein var to om det!

Ho vart gripen av uro. Lauri kom snart, ho kjende det på seg. Ho pynta så godt ho kunne i den vesle koia. Sopte jordgolvet og strøydde det med bar. Stakk ein par lauvkvister i krokane. Alt i eitt laut ho ut og sjå, venta at Lauri skulle stikke fram i skogkanten. Ho såg ei trane som flaug sørover. Det var rart, for dei brukte å flyge to og to og rope til kvarandre i kvar sin toneart. Og så, tile på hausten. Stakkars trane – det var ein som hadde mist maken sin. Ho stod og såg etter den digre einsame fuglen. Så fint han sopte lufta bakover med dei svære vengene. For han vart ikkje vegen lang! Kanskje han flaug på dei kanter som Lauri var? Den som fekk følgje deg, store einsame fugl!

Lauri hadde ikkje liggi på latsia. Det var full vinter da han kom til Värmland. Her traff han av og til folk frå Suomi, ja til og med frå Rautalampi sokn. Dei hjelpte han med husrom og mat. Lauri tok straks til å hogge bråte. Langt vest inni storskogen. Han visste ikkje om det var svensk eller norsk grunn. Slikt fekk han greie med seinere. Fineste stokkane drog han ihop til hustømmer. Han såg at dei hadde ikkje overdrivi dei som snakka om paradiset. Slik skog, slike kjempegraner hadde han aldri sett. Og der inne gikk elgen i skokker. Haren flaug nesten i beina på han, og det braka av fuglevenger rundt han.

Det var ikkje liten bråte han hadde feldt da våren kom. Ukristelig stor bråte var det. Men bråten fekk ikkje tid nok til å tørke, så den brann dårleg. Han laut rydde unda sotete stokker etterpå. Kvar skulle han få såkorn til alt. Ja, det var eit spørsmål. For det han hadde med frå Suomi var berre full ein skinnvått. Det var alt han og Kaisa hadde av korn. Kaisa meinte han kunne ta det med som ei nødhjelp om han vart reint utan mat ein gong på vegen. Lauri hadde spøkt som vanleg:
– Best å ta med seg såkorn, ja. For du skal få sjå ein diger åker når du kjem der!
Og Kaisa hadde ledd.

Tanken åt Lauri var at han skulle få kjøpt korn av nån som var kommi dit før. Men da han såg kor snaut alle hadde fekk han seg ikkje til å spørja. Jaha — der låg eit vedunder av ein bråte, og her stod han med såkornet sitt i ein vått. Det var til å gråte over. Men Lauri var ikkje den som stura. Hadde han ikkje korn så hadde han ikkje. Her var mat nok likevel.

Han hadde nok å gjera om sommaren. Ei skarve koie vart bygd. Så laga han trekjerald, jakta og fiska. Og da det leid på drog han den lange vegen attende til Suomi og Kaisa. Men nå hadde han ikkje tid til å stanse på vegen og arbeide for mat. Han hadde tørt kjøtt og litt muttia i neverkont på ryggen. Og han hadde seld fisk og kjøtt og skinn åt svenskane, så han hadde kontanter og. Han gikk og song. Sommetider leigde han seg skjuss eller sat på lasset med ein bonde. Han kom ikkje fort nok til Kaisa. Ein gong møtte han ein einsleg trane som flaug mot sydvest. Kanskje den kom frå myrerne ved Rykis-järvi, tenkte han. Og han lengta enda verre og skunda på.

Myrerne kring Rykis-järvi skein som gull da han kom fram. Det var ei av dei gyllne nettene, med same sola rann. Han ga seg til å synge da han kom nær koia, så Kaisa skulle høre kven det var og ikkje bli skræmt.

Stakkars Kaisa, ho var lett som ei fjør da han løfte henne. Det hadde vøri ei hard tid. Ho lo og gret om kvarandre da Lauri fortalde om den veldige store brå¬ten han hadde brent. Ja ho skulle få sjå ein åker som ingen hadde sett maken til! Og nå laut dei iveg med ein gong, skulle dei komma heim til rugen skulle skjeras.

Heim – sa Kaisa sårt. For heime – det var her, det var myrerne og Rykis-järvi og den vesle koia. Det var vondt å gå frå det og aldri sjå det meir, trass alt.

Vi kjem attende hit, sa Lauri. Vi går berre i ein stor ring, og når vi stanser så kjenner du deg att.

Han såg lur ut som vanleg, og Kaisa tenkte litt arg, at det var nå berre tull med Lauri stødt. Han førde henne vel bort i same elendet. Men så var det ingen som var så snil og glad som Lauri, det var gildt å leva ihop med han anten det var slik eller slik. Og så fekk han henne til å le att.

Så gikk dei gjennom blå og raude og gyllne netter. Fyrste delen av vegen var verst for Kaisa. Men snart gikk ho som Lauri, ledug som eit dyr. Milene kvarv, føtene gikk og vart aldri slitne. Så og så langt laut dei gå kvar dag – skulle dei komma fram til rugen skulle skjeras. Og føtene vart så øvd til å skritte opp milene, at dei gikk lettere for kvar dag.

Nettene var mest svarte nå. Men straks før sola rann spela dei i veike fargar. Da vart Lauri stille, og smilet i auga hans kom langt innanfrå.

Ein dag stanste Lauri på ei høgd, der dei kunne sjå langt ut over skogen.
– Sjå nå, Kaisa! Na har vi gått i ring og er heime att. Ser du myrerne og tjerna? Og skogen? Og ser du der langt borte — sjøen som glittrer der, det er Rykis-järvi.
– Å-h! sa Kaisa langt. For det var slik. Ein skulle tru dei var midt i Rautalampi sokn. Berre det at her var det fred og ro. Langt, langt frå kvarandre låg finne-heimane. Dei skulle ikkje gå i vegen for kvarandre, her var vidotter å ta av til bråteland og jakt Kaisa, smaug hånda si inn i Lauris.
– Eg ser det, Lauri. Vi er heime.

Det var berre ein liten stubb att til Laitila. Det var med spaning i bringa Kaisa følgde Lauri den siste vegbiten. Der var det. Ein veldig bråte. Det var sant at slik åker hadde ingen sett maken til. Kaisa såg og såg. Så la ho seg inn til mannen og gret. Lauri hadde stått og sett på henne, smilt orsakande og sett ut litt skamfull. Han var lei seg da ho tok det slik.

– Du veit eg spøker slik stødt, eg – sa han. Eg hadde ikkje meir såkorn enn det i den våttev.
– Det er ikkje det at det ikkje er bra nok, sa Kaisa. Men her har du sliti…og…
Ho fekk ikkje sagt meir for gråt. Den var til å bli rørd over, åkeren åt Lauri Laitinen. For han hadde sat t rugen sin korn for korn. Og det var plass nok. Da tørken truga om våren hadde han vatna stråa sine. Og han hadde reinska og grøvi kring dei. Om stråa stod glissent, så var det aks som ingen såg maken til, så store og tunge.
Kaisa løfte ansiktet og smilte.
— Det var åkren. Og der borte er vel slottet?
Det var ei lita koie med to rom. I det eine rommet låg ein ung gut og svav. Det var ein som hadde tatt på seg å passe åkren for elg og andre dyr med Lauri var borte.

– Du får sjå inn i det andre rommet, sa Lauri.

Kaisa gikk dit. Det kom små glederoser på kjakane hennes. Å for velstand! Der hong fullt under taket med tørt kjøtt og tør fisk. Og der stod store kvite trekjerald og venta på meir kjøtt og fisk, og bær.

– Ja, dette er ikkje slottet eg lova deg, sa Lauri. Det skal eg bygge når tømmeret du ser der ute er tørt.

Men Kaisa tykte det var makelaust som han hadde sørgd for henne. Lauri sat langt ut over kvelden og la ut om jakt og jarnmyrer, ja om dei mange muligheiter i det nye landet — som var så likt det gamle.

Tranerne song fleirstemt ute på myrerne. Det spådde at kulda snart kom. Men Kaisa kraup lykkelig inn i armen åt Lauri under bjønnskinnet. Denne vintren grudde ho ikkje for.

Del på sosiale medier

Legg igjen en kommentar

Din e-postadresse vil ikke bli publisert. Obligatoriske felt er merket med *