Internt referansenummer: 31.08.2011 – BOK
Kilde:
MAGRE VILKÅR – FRÅ GRENSEBYGDER OG FINNSKOGER
Haakon Garaasen
OLAF NORLI
OSLO 1924
Andre samlinga.

Slåttonna i Trysil

«Den førsta människoboning»

«Den førsta människoboning». I utslåtten — både på myrslått og engeslått — fekk slåttefolke tilhelde sitt i fjålåbua.

Fjålåbua er «den första människoboningen» her i desse skogar, skriv dr. Karl Erik Forslund i sitt kjempeverk «Med Dalälven från kalllorna til havet».

Og sant er det: over kvar einaste fjålåbu kviler det dåm og drag frå dei framfarne, kvorvne tider, anten vi så meir møter henne ei natt i høgsommaren ved ei grøn strand ved ei svart skogå, hell vi møter henne ein blank septemberdag på ein mager mo ved ein stor og einstaka myrkjøl lengst ut i lauta.

«Från Fusufjäll, söder om sjön, rinner en liten bäck ut i en lugn vik, kantad av frisk grönska. Ett stycke upp i skogen ligger bredvid den en halvbod, också kallad gapskjul (en näre släktning til andra traktars slogbod eller kölbod, norsk «fjålåbu»): en koja utan framvägg, egentligen endast ett bakåtlutande skärmtak av kluvna stockar på en låg bakvägg av en enda grov stock, samt två sidoväggar av torv och snett uppresta stockstumper. Mitt framför gapet står en eldpall av ohuggna block. Det är en enkel, men ganska sinnrik innrätning: en stor brasa tänds på eldpallen, värmen samlas och strålar inn i skjulet, där man ligger utsträckt på friskt björkklöv med de nakna fötterna mot elden.
Fjalabua

Ved fjålåbua.
Amatørfoto av H. G.

Det är ett herberge, bygt av och för jägare och fiskare (og onnefolk), som tidtals ligga här — en ännu anvånd ursprunglig bostad för ursprungliga människor, för kringstrøvande vildmarksfolk. Och det är den första människoboning älven møter på sin färd.

Vi ligga der en natt. En bedårande ljus höglandsnatt, full av lövdoft och stillhet kring bäckens brus och stockeldens sprakande sång.

Och runtomkring ligga högderna som stora högvälvda kvinnobröst. Det är Storåns ammor och jättemödrar, som ligga där och drömma i den ljusa natten om sin lekande pilt nere i dalen — —» (Dr. Karl Erik Forslund: «Med dalälven från källorna til havet».)

I regnver

I regnver. I alle turre somrar gjekk slåttonna med liv og lyst. Aat gard og grend drogst det no saman ungdom frå vide i ikring. Karane slipte ljåen, hevde trøya, sputta i nævane og kappast i skårgang (han som gjekk fyri laut vara hælsenua si!) Og etter kom gjentune med riva og lått og leven. «Lang-Kari» (?: for sein med riva) vikle ingen vera.

Helgekveldane møttest dei til leik og dans. Men i regnver og våt-somrar vart det verre her enn i andre bygder. All skogen stod og stengde Vinden nådde aldri nedåt. Høye rotna på jorda. Stundom fløymde og vatsdraga opp og reiste med heile stasen.

«Vi slo ned ei heil vidodde, reint ei u-nidd. Der låg det i si-brê og rotna. Vi vende det gong etter gong; og gong etter gong vart det nedatt-regna.

Sist skifta det i alle leter. Først grønt, så grått, så gult, så svart. Og allra sist vart det, tru meg vil du, så rustint at det vart raudt som ein ræv he he!» Så sa meg ein mann eg tala med ein våtsommar i slåttonna, det var og vart berre regn, regn.

Dei slost om slåtten

Dei slost om slåtten. Om dei ømme utslåttar — serskilt myra — vart det ofte usemje.

Og usemja heldt seg i mannsalder etter mannsalder. Myra surna meir og meir. Det vart berre skire armoda detta ho dugde pine fram: kråkbærlyng, skinntrytlyng, tran-bær og myrull.
Bera_hoy
Bera høy i forsvega.
Amatørfoto av H. G.

Og usemja surna meir og meir, ho med. Sist gauv dei ihop og slost, berre så fillunn’ fauk…

Så gjekk det på Flermoen ein gong. Der vart det usemje millom Austigarden og Vestigarden. Usemja galdt en skarve slåttlok (just denna same loken der ‘n Per Jensson hevde att næverskrokka si!)

Det var to kjeringar som rauk ihop. Den eine var just mor hans Per Jensson det, kjeringa hans Jens Persson Sersjant, husbonden i Vestigarden Flermoen. Ho var frå Nes i Innbygda (Jens Sersjant var og frå Innbygda, frå Lunde).
Slipesteinstell
«Høgstelt». Slipesteinstell på utslåtten.
Amatørfoto av H. G.

Det var ho og ‘o Lars-Kari Austigarden som slost. Det låg att stakkfillur og hårtafsar etter dei lenge etteråt, og bar sitt tydelege vitnemål om kampen.

Ho frå Vestigarden var lang og mager, senusterk og skonkute. Denna andre var stutt og tjukk.

Sist bar det åt med den stutte og tjukke.

Vil du gji deg? skreik den lange og magre. ‘Æggu ‘om je gjir meg så lenge gorvomma er hêl! svara den stutte og tjukke, og rende i og beit denna andre i eine Øre.

Men det vart så ho laut gji seg lel, såpas samvetsfullt vart ho no «bearbeidet og maltraktert». Fulla var det mange års oppspara usemje som her fann si utløysing…

Ho frå Vestigarden vart den sigrande på valplassen. Og denna avgjerda med turre nævane kjerringane imillom, ho vart godkjent — «ve den overvundne!» — og til fullnads godkjent, ut i sin yttarste konsekvens. Detta galdt sterkare enn ein sorenskrivardom og eit tinglese dokument.

Så vart all usemja avgjort millom forfederne deira med, sjølve det primitive, opphavelege urmenneskje. Loken vart no høyrand’ Vestigarden til, i hundrevis år etteråt, og dit er han fulla høyrand’ den dag i dag. —

I det gamle Ljørdalen

I det gamle Ljørdalen. «At man en gang har måttet nøie seg med ytterst ufuldkomne slåtonneredskaper, er vel sikkert nok. Og vi tør tro, at dette har været tilfælde frem gjennem århundred efter århundred. I forbindelse med dette kan det så fortælles, at det her er blit fundet nogen eksemplarer av en sort høist merkværdige og eiendommelige ljåer, tildels dypt nedvokset i engeslåtten og sterkt medtat av rust. De ser ubehjælpelige ut, har ikke været voldlagte, med skjæftet pekende sterkt bakover eller med andre ord noget bortimot i samme retning som selve ljåbladet.
Vinterhesjing_I
Vinterhesjing I.
Lars på gravarkjølen legg i ei dugeleg kjemme.
Amatørfoto av H. G.

I ethvert fald har det været nogen underlige redskaper, og det er at anta, at man for at kunne bruke dem har måttet skjæfte dem på krokete eller bøide orv. Det ligger da snublende nær at tro, at disse slags ljåer engang har været de al-mindelige og det muligens gjennem lange tider, til de endelig har måttet vike plassen for forbedrede
typer i form og skikkelse som de nu brukelige.
Vinterhesjing_II
Vinterhesjing II.
«Men tru om alt høye mitt her får rom i denne vinterhersja der?»
Amatørfoto av H. G.

Ved utgravningen av brandtomterne der Eriksgården stod dengang, den gik op i luer sommeren 1634, er der for eksempel blit fundet rester efter begge slags typer. Dog tør det godt være, at denne ældre form allerede dengang for ca. 300 år siden var antike saker og derfor ute av sagaen.

Imidlertid kan vi dog trygt fastslå, at fremskridt og forbedringer på dette område har hat en lang og sagte utvikling og det i mere end en retning. Det har således været sørgelig og småt bevendt helt til frem i de senere tider. Vi kan eksempelvis nævne, at det er blit sagt, at de gamle lørdøler skal ha været dårlige til at kvæsse ljåen. De strøk nemlig brynet imot og ikke med eller unna eggen. Desuten var ljåbrynene hårde og uhensigtsmæssige, bugne av den litet passende sten i Storbækåsen. Så måtte de gripe til den utvei at gjøre sig kunstige bryner. Dette gik da slik for sig, at de av gørkå og sand kokte sammen en deig som de så fæstet eller smurte på dertil lagede træstykker. Disse redskaper kaldtes brynstikker og kunde, hvis de var heldige, i at blande sammen kåen og sandet, være nokså dugelege.

Men så endelig opdaget man den gode og prægtige brynsten i Tangådalen, en sidedal med vasdrag til Løraelven. Og dette tør vi da merke os som en begivenhet. Det var Mogubben. — Per Persen Moen, født 1782, — som gjorde denne opdagelse, engang han var derborte på skogs-bruk. Han skjønte, at stensorten var fortræffelig, og med sin «matjonge» som meisel hugg han så med det samme et bryne, det første som blev hugget dersteds. Siden denne tid er der i Tangådalen blit hugget tusener og atter tusener med ljåbryner og ført ut til alle kanter av vort land under navnet Trysilbryner, nærmere omtalt og beskrevet av geologen Hans Reusch.

Den første i dalen, som menes at kunne kvæsse ljåen ordentlig skal ha været Ola Støa, født 1774 — bror til Mogubben og førnævnte Torgul Persen Torgals.
Vinterhesjing_III
Vinterhesjing III.
Han legg i ei kjemme til.
Amatørfoto av H. G.

Som sine forgjængere holdt han rigtignok i brynets ene ende og tok et tak på hver side av ljåen ad gangen. Men istedetfor disse lot han brynet gli både imot og unna eggen. Senere sluttet man dog helt med at stryke brynet imot den, når ljåen skulde brynes.

Så er det videre blit fortalt, at nu blev lørdølerne også absolut av de bedste slåttekarer, en kunde træffe på. Således skulde for eksempel Snikker-Gjermund, født antagelig kring 1802, været ualmindelig dygtig. Engang skulde han ha slåt hele Mortens-Stuthæsa på et eneste skift, og en anden gang skal han bare på en eneste uke slåt engeslåtten Kuven og enda «hesjet» graset. Vist-nok hadde han med sig som hjælp en kvinde -Siri Grønland nemlig — som raket til ham, men det var allikevel mere end godt gjort, for det er sagt, at hele enget var nyopryddet, og at høiavlingen skulde været stor. En almindelig slåttekar med raksthjælp kan nemlig ikke greie det på dobbelt så lang tid.

En underlig skik hadde man i slåtonnen, og det var, at budeien, de dagene hun hadde anledning for det pleiet at komme ned fra sæteren for at hjælpe slåttefolket nogen timer, eller så længe hun kunde, for om kvelden at gå tilbake igjen. Denne skik, som endnu bestod til langt ned i 1800-tallet, hadde vistnok hundreårige traditioner at se tilbake på, allerhelst fra tider før nogen sæter endnu var bygget i dalen, og da slåttearbeidet ubønhørlig krævet hver hjælpende hånd, som kunde delta, også hendes som hadde at stelle med kreaturerne. At en sådan skik kunde fortsætte efter at de første sætrer var bygget, var jo igrunden ikke så underlig, ti de første sådanne, som kjendes til, lå nemlig ikke langt borte fra gårdene. Sagnet sier, at de var beliggende ved elven straks ovenfor og straks nedenfor disse, så veien til slåttefolket for den saks skyld ikke blev av nogen synderlig større længde. Men længere og besværligere skulde den bli for den hjælpende budeie, efter at sætrene under røvertogene var, flyttet langt bort i avdaler og bergtrakter.

Så fortælles det, at det var den gang lørdølerne hadde sæter nord i Bergådalen — og dette var nemlig under røvertogenes tid, altså over 200 år siden — at budeien dersteds en dag skulde til slåttefolkene for at hjælpe disse en stund og så tilbake til sæteren samme aften.
Vinterhesjing_4
Vinterhesjing IV.
Lars laut stire seg ikring, ut over Gravarkjølen.
Amatørfoto av H. G.

Disse skal netop for tilfældet ha været nede på Stranden med sit arbeide, ca. et par mil nedenfor det gamle sæter-sted. Nu ligger veien som fører nedefter dalen og Stranden på hver sin side av elven og kommen dit ned lå folkene netop og hvilte middag, og så la hun i vei for at vade over elven bort til dem, men druknet. Denne kvinde skal ha været fra Sårna og het Botters-Kerste, og stedet, hvor hun druknet, kaldes siden Botterfossen.» (Per Olaf O. Torgals.)

Legg igjen en kommentar

Din e-postadresse vil ikke bli publisert.