Internt referansenummer:B-000017
Kilde:
BONDELIV – SAMRØDOR OG SONG ETTER RANGDI MOEN
GAMAL VALDRES-KULTUR II
Av: Knut Hermundstad
NORSK FOLKEMINNELAG NR. 45
1940
Klikk her for å lese ”Føreord”
Klikk her for å se bilde av Ragndi Moen
Klikk her for å lese om ”Forfattarens fyrste møte med Ragndi Nilsdotter Moen.”

Småe ungar


Dei gamle beit seg merke i mangt som folk no ikkje bryr seg det minste um. No skal me sjå um me kann hugse sumt:

Når små ungar heldar seg, so er det ikkje lenge for ein stymper kjem på fengslet. Det er visst med, det. Den Kulterstaden som skaut Høylanden, han var endå te fødd med helde. Det høyrde eg mor hans sa. Navlestrengen hadde veira seg kring føtene hans.

Eg hugsar vel at ho mor slo vatn som udøypte ungar var vaska i, burti ei ro, so det rann nedi stogemuren. Slikt vatn laut aldri slåast like ut.

Å få tidleg tenner var eit godt mark. Alle ungar som får tennene tidleg, skal vera mest fire seg og vekse fortast.

Når ungane vart håse, kom det seg tå di at måldipelen (drøbelen) datt ned. Då tok dei ei hårtoppe midt uppå hovudet og surra kring ein pinne. Det skulde lette måldipelen upp att.

Fremmelege kjerringar skulde passe seg so dei ikkje fekk sjå skavarme. Dei kunde då skvette so dei tok på seg ein kvar stad. Og ungen vart raud på same staden.

Ei gjente som var raud på kjaken, hadde fått det på denne måten:

Mor hennar tente på ein gard. Ein tenestgut som var med slakta, vilde gjera henne fortræ og kasta ei lever på ho og råkte ho på kjaken. Ho var nett med barn. Og dette fantestreket fekk ungen svi for. Eg kjende godt gjenta som vart fødd. Ho var raud på kjaken all sin dag.

La ei gjente burt bundingen sin med tråd på fem stikkor, skulde det bli trått for henne um ho fekk småe. So lenge som bundingsstikkone låg slik, so lenge skulde ho plagast. Ein skulde alltid binde rein den eine stikka når ein vilde leggje frå seg ein bunding.

«E grauten svidd, er klokka tidd,» var eit ordtak dei brukte å seia te ei gjente, når ho brende attved grauten ho kokte. Det gjorde sviande vondt når ein fekk eit slikt ordtak slengd mot seg.

Når ei fremmeleg kjerring råkte på ein orm, var det fårleg for ungen ho gjekk med. Kvissa ormen so ho skvatt, skulde ungen få det slik at når han gret, so let det slik i han som når ormen kvissa.

Dersom ei kjerring som gjekk med små, so uforvarande kom te tro over ei øks, skulde det bli gjente det ho gjekk med. Trødde ho uforvarande over eit grev, skulde det bli gut.
Å sova med opne augo var eit leitt mark. Når ungane gjorde det, skulde dei gå ved på vatn, sa dei gamle.

Stundom kann småe ungar liggje å sjå attover. Då skulde dei ikkje bli gamle. Dei var feige då.

Det fylgjer noko vondt med vatnet når ein ber det inn um kvelden. Serleg var det gale når det var ukristna ungar inne. Dei gamle vilde difor ikkje bera inn vatn etter det vart myrkt. Då kunde de fort fylgje med vatnet ein sjukdom eller ogso vilde noko anna ilt hende ungen.

Når ei fremmeleg kjerring skvatt for mus og rotte og tok innpå seg med det same, kom det te vise ein flekk på ungen som kom te verdi. Flekken på ungen synte seg der ein tok på seg, ein museflekk.

Ei barsengskjerring døyr alltid lykkeleg. Og får ho med seg den vesle, so vert ho endå lykkelegare. Det har eg høyrt all min dag.

Ettefere laut dei alltid brenne. Dersom det ikkje vart gjort, vart ettefere te noko dei kalla eit gast. Det var noko som fór i veret (lufti). Det var som ein liten speunge i eine enden, og som ein avsaga kubbe i hin. Der ettefere var kasta, sveiv gastet uppi veret og skreik og bar seg som ein speunge, gret, då måta.

Oska av ettefere laut dei vera varsame med. Dei måtte aldri spreide ho utover, men grava ho ned i jordi.

Andres, morbror min, bygde seg ein heim, som folk kalla Ruste. Der var de ei som hadde fått ein unge i dølgsmåte og kasta ettefere. På den staden der dette hadde hendt, såg han morbror gastet ofte. Det var helst i mot illver det synte seg. Ja, dei gamle var skysame med at dei ikkje kasta burt ettefere! Men det er annleis no, seier Ragndi og sukkar.

Dei skulde vera svært varsame med navletågi, so dei fekk tak i ho og fekk brent ho, når ungane røytte ho. Kom ho burt, skulde ungen bli slik at han bløytte i sengi.

Kom det framande inn i ein heim der det var kome te verdi ein unge, og det var før han var døypt, skulde ein ikkje sleppe den framande utatt før han hadde gjeve ungen noko. Dersom han ikkje det gjorde, skulde ungen ta luva tå den som kom inn.

Dersom eit barn gjekk baklenges, so bad dei far og mor si gå te helvete.

*     *     *

Det er ein vakker vårdag i 1933. Eg stig inn i stova hennar Ragndi att. Ho sit og heklar på eit sjal i gamalt mønster. Eg skrepper tå det fine arbeidet. Då seier Ragndi:

– Det er eit eldgamalt mønster, dette her. Eg hekla mange slike for ei 70 år sidan. No veit du at mykje gamalt er so i vinden att. So ein dag rann det meg i hugen at eg skulde freiste koma på denne heklingi att. Og jamen gjekk det godt! No er dette femte sjalet. — Eg har so ubøtteleg eg skulde ha gjort, men eg får ta tidi te hjelp.
– Det var då ille at du er so annsam, då, seier eg, eg hadde vilja spurt deg ut um noko gamalt. —
– Jeie meg, spor du, kann berre eg svara so —, set Ragndi i.

Legg igjen en kommentar

Din e-postadresse vil ikke bli publisert. Obligatoriske felt er merket med *