Kilde
GUTEDAGAR
Alf Sundsbø
Klikk her for å lese Føreordet
A/S E.K. Hansen Eftf.
Aasgård & Sønn – Mplde 1981
Tekningar: Knut WOldsdal
ISBN 82-90393-05-9

Storsildfisket

foto_side_0038.jpg

Rollon gjer storfangst på storsildfisket.

foto_side_0042.jpg


Siste rest i posen.

Som dei fleste veit, kjem den vaksne og kjønnsmodne silda inn til
kysten av Møre og Romsdal for å gyte. I gamle dagar hende det at
storsilda gjekk så nær inn til holmar og skjer at dei kunne take hø med
landnot. Men det var ikkje ofte, og veret laut vere svært pent om det
skulle hende. Men det vart meir og meir vanleg at dei fangstg storsild
med å drive med garnlenkjer— «dej låg og dreiv etter silda,» som vi sa.

Eg har hatt den glede å få vere med «på storsilda» med drivgarn eit par
vekers tid. Først i storsildfisket i 1926 kom det ei svært streng
influense. Mange fiskarar vart så sjuke at dei måtte gå i land og
leggje seg føre. Mannskapet på motorbåten Skjergård, der Hans på Volla
var eigar og skipper, vart så hardt ramma at tre av mannskapet måtte gå
til sengs. Då fekk både kameraten min, Ludvik, og eg førespurnad om vi
ville vere med, og sjølvsagt fanst det ikkje nei i min munn. Både mor
og far var nokså tankefolle, og eg trur at far var svært redd for at eg
ville bli fiskar. Dertil var eg ung, knapt 16 år, og eg var konfirmert
sommaren før. Men Hans var brydd for hjelp, og eg masa og bad, så det
vart til at eg skulle få vere med nokre dagar. Eg fekk ny oljedress hos
far. og sjøstøvlar hadde eg frå før.

«Har du eit seisnøre, så tak det med,» sa Hans.

Og eg sprang og henta det.

På veg utover mot havet skulle vi greie garna og gjere alt ferdig til
setjing frå hekken. Eg må tilstå at det gjekk litt i surr for meg med
alle desse namna. Det var slag og blåsetau, skjertar og kabel som var
noko framant. Men karane var svært greie og forklarte meg mange ting
etter kvart dei greidde lenkja i hekken. Ja, eg var så oppteken med
dette at eg hadde ikkje lagt merke til at det hadde vorte slik langdryg
husking under meg, før eg høyrde bulder som av eit døyvd toreskrall. Då
først kika eg opp og fekk sjå ei kjempebåre lyfte seg høgt i veret og
braut saman på ei flu med ein tjukk jarnstake på, så det herre dunde.

«Dette er Gravskjera,» sa han Peder, bror til skipperen.

Det gjekk som ei ising ned etter ryggen min med same eg høyrde namnet.
Tanken på motorstopp og drift mot eit slikt skjer før som ein vond
draum gjennom hovudet mitt.
Men eg tvinga slike tankar bort. Han Hans kjende nok både kurs og båt.
Ein 44 fots båt med ein 15 hestes Bolindermotor var sanneleg ikkje
dårleg i dei dagar. Eg hadde også ei varm kjensle i brystet etter som
båten huska seg utover: Eg var på havet, sjølve storhavet. Eg var
vaksen kar og var med på storsildfisket, og eg hadde ikkje sjøverk, og
det var det likaste av det heile. Eg hadde ikkje sjøverk – endå då i
alle fall. Eg såg nok at karane kika på meg både tidt og ofte, og
særleg då han Ludvik måtte bort til rekka og mate krabben. Men eg spela
på at «dei skulle bli blå før det hende». Men inne i meg var eg redd
for at det kom til å hende, likevel.

Eg stakk inn i styrehuset til Hans då vi var ferdige med grejinga. Han
var ein av dei greiaste karane eg kjende, endå så liten han var. Eg
tilstod for han at eg var ikkje i særleg storform og slett ikkje huga
på mat, og han gav meg dette gode rådet:

«Dersom kvalmen ikkje gir seg på ein times tid, så stikk langfingeren
så langt bak i halsen at du får til å kaste opp. Og når du har tømt deg
så godt du kan, så tving deg til å ete ei tørr brødskive. Greier du
det, så er du heilt god att om ei lita stund.»

Eg lova å gjere mitt beste. Og då eg kjende eg ikkje greidde å halde
meg lenger, turde eg meg bak rorhuset og kasta opp. Eg trur ikkje det
kunne vere andre enn Hans og Peder som kunne sjå det. Kanskje ikkje dei
heller, for dei sa i alle fall ikkje noko, og dei var heller ikkje av
den sorten som erta folk.

Eg gjekk i lugaren, beit tennene saman og skar ei skive av brødet
hennar mor, men eg måtte opp på dekket for å få skiva ned. Så sette eg
meg på lugar-kappa og såg utver havet. Du store all verda for
kjempebårer. Topplanternene på båtane kom bort når vi eller dei fòr ned
i ein av desse djupe båredalene. Men kvar vart det av sjøverken? Han
var så å sele heilt borte. Det var lite eg kjende att av han. Eg var
hoppande glad.

Fjella heime hadde minka, så dei var mest ikkje attkjennande. Hestøyra
hadde vorte til ei verkeleg hestøyre. Det måtte vere troligt for
Hestøyre-jutullen med koppar-kjelen full av gullpengar å hu der no,
tenkte eg. Det var Hestøyrejutullen som lurte så godt skattegravarane
frå Rakvåg: Så snart dei var komne så langt ned i ura at dei såg i
øyrene på kopparkjelen med gullpengane så brann heimane deira nede i
Rakvåg. Men når dei hadde sprunge både frå hakker og spett og kome seg
ned i gardane, viste det seg at der var ingen lauseld. Når ein såg
Hestøyra herifrå som vi låg no, så hadde dei sanneleg ikkje lang
stubben å springe.

Eg stakk inn i styrehuset att til Hans. Han og Andreas, eldste mannen
ombord, stod og snakka om veret. «Han er stygg med skottongs-bår'n i
kveld, men stormen må vere langt undan, for du ser sjøane er så
avrunda,» sa Andreas. «Ja, det er retteleg sjøverkver,» sa Hans. «Men
desse nykarane våre står seg visst bra,» sa han og såg smilande bort på
meg. «Litt kvalm er eg no då, men ikkje så mykje,» sa eg, som sant var.
«Du skulle vore fiskar då du, men det vil nok ikkje far din,» sa
Andreas og drog på smilet, «for i kveld er det verkeleg sjøverkver, som
Hans sa,» la han til. Om det var for å trøyste meg, skal eg ikkje seie,
men eg må tilstå at dei orda gjorde meg godt.

Hans hadde redusert farta og svinga båten hit og dit. Best det var kom
månen stikkande fram i eit fjellskard langt der inne. «Nei,» sa Hans,
«det er denne månen som er så alt for stor og blank der inne. Du får
henge eit dyktig stortørklede over han, du Alf, som bur så nær han.»
Han bakka opp båten, så han låg og dreiv, og vi vart ståande og prate.

Då fekk eg sjå noko som spratt like ved båten. For meg såg det ut som
det var småsei, og eg sa det til Hans. Begge karane gav seg til å
stire, og då synte det seg at det spratt sild vidt utover. «Bed karane
å kome på dekk, du Alf,» sa Hans roleg. Det var vel helst den gamle
not-iveren som tende opp att inni meg då eg bykste ned på dekket, sette
hovudet ned gjennom lugarkappa og ropa: «Her er sild. Vi skal setje.»
Karane kom i alle fall kvikt på dekk, og Hans sa at dei kunne bere late
endeblåsa gå. Kvar mann hadde sin faste jobb under settinga. Eg hadde
så lett ein jobb: Skulle berre hente blåser i hingen på framdekket og
bere dei bak i gangen ved rorhuset. Då vi var ferdige med settinga, la
dei kabelen i baurullen og batt han fast i stormantra. Det var så lyst
endå at eg såg blåsene på mest heile lenkja. Dei låg som eit perlekjede
langt søretter havet.

30 garn vart langt, når kvart garn var 12 famner. Men du store mi tid
for store bårer der var. Heilt bra av sjøverken var eg nok ikkje. Ein
måtte visst ha ei tid å venje seg til denne fæle huskinga. Tru om eg
kunne ha trena meg til litt i huska hennar veslesyster, i storrogna
borte ved løa? Eg tenkte det skulle bli betre så snart dei stoppa
motoren, men det vart det slett ikkje. Nei den huskinga må nok
tilvenjast, tenkte eg, men eg ville ikkje kaste opp meir. Merkeleg nok
så slapp eg å ofre meir til krabben den natta, ikkje seinare heller
forresten.

Men så vart det liv borte ved rekka. Ole, som var den stillaste av alle
saman, hadde ut seisnøret, og no hadde han fått ein retteleg stor-rugg
på kroken, såg det ut til. Andreas treiv kleppen og hogg til med same
fisken sette nasen opp av sjøen og fekk han over rekka. Jau, det var
sanneleg ein flott fisk. No vart det liv i karane. Alle som hadde
seisnøre med seg, fann dei fram no, Ludvik og eg og. Ludvik var elles
mest kvitt sjøverken, sa han. Han hadde vore på storhavet før, og han
visste at det var denne overgangen frå fjordbåre til havbåre han ikkje
tolde.

«I morgon er eg heilt tett,» sa han.

Det viste seg seinare at han snakka sant.

Men det vart ikkje noko «stordrette» av sei.Andreas og eg vart ståande
att til slutt. Eg hadde likevel greidd å få opp 14 seiar før eg gav
meg. Dei selde eg til oppkjøpar på Ona veste dag, og eg fekk 40 øre
stykke. Hans sa at eg hadde vore heldig, for storseien var betalt med
berre 25 øre stykke eit par dagar før.

Eg sov i grunnen godt første natta på storhavet, og det trur eg at eg
kan takke Hans på Volla og den tørre brødskiva for. At eg ikkje var i
«storform» nett, var det vel ingen som venta i den fæle rullinga.

Før det lysna av dag, tok vi til å drage lenkja, det vil seje: motoren
drog inn kabelen ved hjelp av garnspelet, og eit par av karane drog inn
garna med handsveiv på garn rullen på sida. Ein mann kveila kabelen, og
det tykte eg var ein stor-kunst. Eg løyste skjertar og blåsetau, og
Ludvik og eg drog garna frå rullen og la dei slik at dei skulle vere
ferdige til risting. Alt gjekk så sværande greitt. Det var berre ein
ting som mangla: Det skulle ha vore mykje meir sild. Men det vart ingen
storfangst første natta. Eg trur vi hadde 48 hektoliter.

«Månen er for stor og blank!» sa Hans, og det hadde han sikkert rett i.

Då vi hadde fått garna og det heile ombord, sa eg at eg var svolten,
som eg verkeleg var. Då lo dei høgt, kallane, og sa at eg var fødd til
å bli fiskar. Men endå om dette var første og einaste gongen eg har
kasta opp av sjøverk, så var eg ikkje så sikker på om eg ville bli
fiskar, likevel. Største kunsten ut i storbårene var i grunnen å få seg
mat. Det var ikkje råd å setje frå seg kaffekruset på bordet. Då deisa
det berre i dørken. Ein laot anten halde kruset mellom knea eller rett
og slett setje det i dørken. Ein burde vere jonglør, tenkte eg.

Men det raraste eg opplevde på heile turen, var at eg heldt på å få
sjøverken då eg kom i land. Heile blind-Ole-buda rulla og huska slik at
hadde vi vorte der lenge, så trur eg sanneleg eg hadde vorte sjuk, men
det gav seg då vi kom ombord i båten att. Eg fortalde Hans dette, og
han lo godt og sa at han hadde vore ute for det same sjølv. Det var
ikkje store sildefangstar dei to vekene eg var ombord. Kor mange
hektoliter vi hadde, minnest eg ikkje i dag. Men eg minnest at eg hadde
levert for 48 kroner i storsei. Så kom influensa over både Ludvik og
meg, så vi måtte berre gå iland.

Garnfiskarane førde på land mykje storsild kvart år. Det gav
arbeidsplassar til mange menneske: Til fiskaranes, sildearbeidarane,
kjøparane og kontorfolka deira, og fraktarane. For landet var det god
valuta, og det styrkte balansen i utanrikshandelen. Garnbåtane tok opp
mykje sild, men snurparane tok kanskje endå meir i åra kring 1950? Eg
veit ikkje. Men i 1945 fekk snurparane lov til å setje motor inn i
notbåtane sine, og frå den lid gjorde dei storinnhogg i «matfatet».

Legg igjen en kommentar

Din e-postadresse vil ikke bli publisert.