Internt referansenummer:B-24.01.2014
Kilde: GLYTT FRA ULVIK – SKJEMT OG ALVOR
Forfatter: JØRGEN BERGO
Prenta i Voss Prenteverk AA, Voss
Voss 1982
Forleggjar: Hans Bergo
ISBN 82-90451-00-8

Tankar på låvebrua

NB! Bildet er kun et illustrasjonsbilde.

Sist sommar sat eg på låvebrua på Bergo, på garden der eg voks opp for meir enn eit halvt århundre sidan og freistar samanlikna «den gamle gode tida» med notida, – freistar tenkje over kva me har vunne og kva me har mist.

Det var ikkje berre leik i mine gutedagar, det var udla og kvardag både for liten og for stor.

På ein stolpe attmed låvebrua ser eg mi eiga barnslege handskrift: 1917 står det. Det var det året eg vart konfirmert. – 10. juli – 14. august, står det. Meir står det ikkje. Eg veit kva det tyder. Me tok til med slåtten 10. juli det året og var ferdige 14. august. – Ein hard strid var til ende. Ja det var strid. – Hard strid var det.

Over låvebrua her har eg bore mang ei bør. Me bar høyet i hus. Hest hadde me berre om vinteren, «fosterøyk». Slik var det på mange gardar kring i bygda på den tid. Fosterøyk frå Voss, Eidfjord eller Odda. I Eidfjord brukte dei mange kløvhestar om sommaren, og på Voss og i Odda var det skysshestane dei sette bort i foster om vinteren. Dei betalte til og med litt for fôringa.

Bror min, som no har garden, kjem i det same køyrande inn på låvebrua med eit stort lass rått fôr som skal i siloen. Vogna går fint og stilt på gummihjul.

Eg kjem i hug då me kom pesande opp låvebrua med høybørene. Ofte hadde børa sige langt ned, og då var ho ikkje lett. Så var det å slengje børa av, riste litt i udla og freiste å få bort noko av høyfrøet som hadde klistra seg fast mellom ryggskinnet og udla.

Stundom jaga trugande regnskyer på. Høvde det då slik at du nådde låvebrua med siste børa med det same dei første regndropane slo i taksteinen, ja då var det fm musikk å høyra regnet medan du låg lunt i angande høy… Det var ei kjensle som dei unge i dag ikkje veit kva er.

Eg ruslar utover haugane. Jau, haugane er der, men dei er mest ikkje til å kjenna att. Der det før var stein og tuver, er det no voll og kulturbeite. Svære steinar, som hadde lege i fred og ro sidan istida, er borte.

Ein stor stein attmed gangvegen, som var så god til å huka seg nedpå med høybøra eller lauvbøra, er og borte. Ei kjempestor maskin har fare over her og teke med seg både kvilesteinen og tusen andre, skuva dei saman i ei stor røys, der kan dei liggja.

Kva skal ein med kvilesteinar i dag?

Det er ingen som ber lenger, og dei som fer framom, har ikkje tid til å kvila likevel…

Eg ser for meg dei gamle som sat her og kvilte med børa si, turka sveitten med skjorteerma og glåma på «ætta». — «Jau, han ser ut te å klaorna upp», sa eller tenkte dei…

«Her ha dei stuka pao» — — Eg tenkjer på korleis me braut jord i mine gutedagar, med våg og grev, med spett og spade. — Kvifor i all verda dreiv me på med det ? Kunne me ikkje ha venta til maskinene kom og gjorde arbeidet?

Men det er vel så — alt må ha si tid, si utvikling. Ein kunne like godt spørja kvifor dei ved århundreskiftet ikkje laga like gode bilar som dei gjer i dag. Eller kvifor bestemor ikkje brukte mixmaster…

Eg går utover til stølen. Stølsvegen har laga seg sjølv, — steinut og kronglut er han. Eg må vera varsam for ikkje å snåva i røter og stein. Men her gjek budeiene med mjølkestrumpen på ryggen og spøtet i handa. Dei sa det, at di fortare dei gjekk, di fortare spøta dei, — det vart på ein måte takt i det .. .

På halvgjengesteinen set eg meg ned.

Her — halvgjenge frå eller til stølen — la isbreen frå seg ein lagleg kvilestein.

Me plukka mykje blåbær her-omkring, kjem eg i hug. Bæra selde me til han Mandrup «pao dampskipsbryggjo». Han Mandrup målte bæra i litermål — med stor haug på kvar liter. Han sende bær til England .

Etter vegen her gjekk eg med mat til karane som arbeidde i skogen, kjem eg til å tenkja på. Graut i varm mjølk i eit spann, godt innpakka i ullplagg. — Ein måtte ikkje heftast mykje på vegen, — ein måtte rekkja fram før grauten vart kald.

Aosemannen stod her og kvista furu, kledd i gode vadmålsklede og lodneskor på føtene. Og den gode heimestrikka undertrøya trekte sveitten til seg så han ville ikkje kulsa om han sette seg nedpå ei stund med grautespannet.

Femti år seinare stod ein ung-gut her, luvelaus og i strong dongeribukse og gummistøvlar og kvista furu — i kaldsno og valleslette. — Skikken hadde vorte ein annan…

Kva ville dei gamle sagt, tru?…Truleg noko slikt som dette:

«Du å du so toskje dei steller seg».

Eg går stølsvegen utover frå Langhaug. På høgre handa har eg Lomtjørn. Her heldt eit lomepar til då eg var smågut, men ein veidemann måtte plent skyta den eine. Sidan har det ikkje vore lom ved tjørna. Men ender rugar her framleis. — Når det rauk av tjørna om sommarkveldane, vart det godt ver dagen etter, sa ho Torbjørg…

Ved enden av tjørna ser er restane av ei demme. Her hadde dei slipestein den tid dei slo med ljå. Lenger nede i myrdraget ser eg restane av endå ei demme. Nede ved elva hugsar eg det stod fleire små kvernhus.

Rundetjørna og Stølstjørna har eg på venstre side når eg går over Kloppmyr, og eit godt stykke til høgre ligg ein skogteig dei kalla «Bukaflesket». — Dei hadde namn på alt, dei gamle.

På stølen er det audt og stilt. Ikkje bjøllelåt korkje frå ku eller hest. Ein liten saueflokk kan du kanskje råka på… Stølstræet er planta til med gran. Dei dagane me slo stølstræet var reine festdagane, det. Heile huslyden var med. Og dei to tjoregeitene me hadde, fekk og vera med. Dei fekk reika fritt ikring dei dagane. Berre grisen og katten var att heime.

Ho Gaml-Ola-Marita, som var budeie her for omkring hundre år sidan, måtte stundom banka i veggen og gaula det ho vann for å skræma bjørnen, hugsar eg ho fortalde.

– Eg er komen heim att på låvebrua. Låvebrua er sjølve livsvegen på ein gard, — det er vegen til mat for folk og dyr.

På låven trekste me kornet med tust det første eg kan hugsa. Ein skulle ha korn til mjøl og gryn, og kanskje litt malt…

Eg er komen så langt i tankerekkja at eg må laga meg eit samandrag, rekna med plur og minus og koma til ein slutning. Eg må finna ut kva me har vunne og kva me har mist.

Tek eg for meg minussida, er det klårt at mykje av den gamle idyllen er borte, — stølsidyllen med unge, friske budeier og friarar laurdagskveldane, blåbærskogen, og la meg og ta med høyfrøet mellom udla og ryggskinnet. — Var det idyll? – Jau, det var det, men det veit berre den som har røynt det —

Levemåten er betre i dag. Du treng ikkje spara på pålegget. Du har både smør og ost, prim og kjøt du kan leggja på skiva. Og du kan drikka søt mjølk, — skumma er berre for kalvane.

Kva så med dei åndelege verdiar? Då vert biletet samansett og ikkje så lett å tyda. I mine unge år gjekk me i blådress og med stiv snipp og snakka om «høge hugmål» — kva me no meinte med det…

Arbeidet på ein gard var nokså hardt for 60 —70 år sidan. Det var lang dag og arbeidet tungt. Likevel rakk det ikkje til meir enn mat og klede, men me tykte likevel me hadde det bra. Krava var ikkje så store då. Broka var lappa og skorne var vel utgådde før dei vart kasta. Og til arbeid var me trena frå me var små.  Skulevegen var lang. Frå Bergo — mest tre hundre meter over havet — til Brakanes, vassa me ofte i djup snø, og det same bakkane oppover.

Me las leksene under ein 12 — 14 linjes parafinlampe. I dag er det elektrisk ljos over alt. Det er ikkje vinter lenger, hugsar eg ein av grannane sa då me fekk ljoset først i 20-åra. Me måtte gå lange vegar for å nå i telefon. I dag er det telefon på mest kvar gard og kvart hus. Du kan ringja etter lækjar og dyrlækjar, og er du heldig, kan du ringja og få husmorvikar 6g. I min ungdom måtte gardkona i floren så sant ho var god for å stå på føtene…

Det er kome bilveg og bil til gards. Før var det berre ein skarve kjerreveg, — det var med nauda ein kom fram med hjulreidskap.

I dag er det mjølkemaskin på kvar gard — der det enno finst mjølkekyr att…

Og på kvart kjøken er vaskemaskin, kjøleskåp og frysar. Varene surnar ikkje bort, og du slepp springa til handelsmannen kvar dag. Når du handlar i dag, så er det ikkje eitt pund kaffi og ei mork sukker og for ti øre i gjær, ein kvart rull tobakk og for fem øre i drops til dei minste. Og dei varene du kjøper, ber du ikkje heim på ryggen. Har du ikkje bil, så tek du bussen .. .

Gangvegane var grodde til. I dag ser du knapt kvar dei gjekk. Men i Berga-berget — gjennom klyvet — øydslar Berglilja, Kung og Mjødurt enno med sin ange. I dag er det ingen som nyt denne angen, — i dag er det eksosen frå bilane dei snusar til.

Mykje har me vunne og mykje har me mist, kjem eg til. Det er vel slik at idyllen frå barneåra vil ein gjerne halda fast på, — og har vel alltid vore slik. Kunne ein få attende den gamle, gode tida, hugsar eg ho bestemor sa. Ho kom i hug kor godt ho hadde det då ho som ung jente stelte 10 —15 mjølkekyr medan ho tenkte på salmevers og artiklar som ho hadde i lekse til konfirmasjonrebuinga.

For arbeidet sitt fekk ho sko og klede. Meir vart det ikkje om dagen vart aldri så lang, og anten ho fekk lært leksene sine eller ikkje…

Tida går og me lyt fylgja med anten me vil eller ikkje. Det skjer ting som me ikkje rår med, — det kjem av seg sjølv, og det nyttar lite å ynskja attende ei tid som ikkje er meir.

Om me fekk gamletida attende — med folk og tilhøve som det var — med lappa brok og lite smør på skiva, ville me trivast med det, tru?

Nei, la meg slutta min låvebrufilosifi med å herma Ivar Aasen : «Med all den trældom som no me sjå, so er det likare no enn då».

Men til slutt: La det vera oss eldre tilgjeve at me ikkje greier å ta mot alt det nye i tida. Me greier ikkje melta det. Og me finn verdiar i det gamle som de unge ikkje har sans for. — La det vera godt. La oss få fred til å døy med vår tid…

 

Legg igjen en kommentar

Din e-postadresse vil ikke bli publisert.