Internt referansenummer: 07.11.09 – A

Kilde:
GJEMNES-MINNE 2008

To vaksne ungtauser

v/Rolf Hindhammer

Ein gong eg var liten, vakna eg av eit svare styr nede i stua. Det hadde tydeleg skjedd noko. Kva var hendt? Ei steinblokk hadde i stor fart rulla ned bjørkelia mot husa. Det var berre eit hell at ho ikkje trefte, men bomma med snaue 10 meter, før ho til slutt hamna i sjøen. Der står ho synleg på fjøre sjø den dag i dag og har etter kvart fått namnet Tangsteinen. Men kunne det koma meir? Far henta Knut Olson Brakstad frå næraste grannegarden og drog opp i lia. Der fann dei ein liten berghammar som burde sikrast. Her måtte skytast mykje lausfjell! Far var sjølv skytebas. I tillegg til Knut, leigde kan med seg broren Emil og svogeren John Knivskjenes. Alle desse var frå før steinvante karar. Slik vart vår huslyd evakuert til grannegarden Kathammer i nokre dagar, medan arbeidet varte.

Det vart både ståk og styr for den unge kona, Kristine, da det kom så mykje folk til gards. Vi fekk eit rom med seng oppe på loftet. Snart vart eg kjent med granneguten, vesle Robert, men han var mindre og måtte sova middag kvar dag. Slik kjeda eg meg i fyrstninga, men så skjedde noko. Eg høyrte gitarspel og song! I kårenden av det grå våningshuset på Kathammer budde gamle Elen Olsdotter. Dette vart som eit eventyr for meg. No vil eg her fortelje litt om henne, og om kva som vidare hendte.

Ellen var fødd i 1878 og var såkalla ungtaus. Ho tykte etternamnet Kathammer vart ei belasting, difor søkte ho om å få skifte namn til Hammer. Ho hadde livnært seg mesteparten av livet som skreddar.

Desse dagane tusla eg mange gonger inn i stua til den snille, gamle sydama.

Tonen mellom oss var god frå første stund. Eg vart etter kvart som ein liten gullunge for ho. Det kom seg kanskje òg av at ho frå før var ein nær ven av mor. Slik kom ho ofte seinare heim til oss med sysaker, og da hendte det ho både leika med meg og var med når eg skulle bade i sinkbalja. Eg tykte om gamle Elen og visste at ho likte meg.

Inni stua hennar var eit eventyr av fargar, det skein og glitra av messing og kopar. Der var òg ei rosemåla stueklokke. Elen var ikkje rik, men hadde sansen for det vakre. Ho spela gitar og var dessutan svært religiøs. Eg trur ho lærte meg fleire salmar forutan. Blant dei var: ”Navnet Jesus blekner aldri” og ”Enn står Jesus og banker.” Åpningssongen ho bestandig tok var likevel litt meir jordisk. Det var ei vise som før krigen sikkert hadde vore ein gramofonslager. Tittelen var: ”Jeg har alltid en venn i gitaren.” Eg hugsar visa godt:

Alt jeg eier, alt jeg har her på denne jord,
er en gammel slitt gitar jeg arvet etter mor.
Hver gang jeg er trett og lei av de tunge kår,
så vandrer jeg med den fra gård til gård.

Refreng:
Jeg har alltid en venn i gitaren,
den er hele min glede og trøst.
Er den falsk, vet jeg råd for den faren,
for gitaren må lyde min røst.
Om jeg synger en glad eller trist melodi,
står vi sammen i skjønn harmoni.
Jeg har alltid en venn i gitaren,
den er hele min glede og trøst.

Det beste eg visste var når eg fekk sitte i timevis og sjå på dei fine julekorta Elen hadde. Spesielt var glanskorta frå Amerika noko for meg. Og så tykte eg englane var så vakre, og Jomfru Maria med Jesusbarnet var det finaste som fanst, nærast etter mitt indre bilete av himmelen. Det eg følte når eg fekk desse korta mellom hendene, vil eg her kalle fryd. Eg lærte mykje om det guddomlege av gamle Elen – ei ærleg sjel for Herrens ære! Ein dag eg var der, banka det på døra. Inn kom gamle Ingeborg Jørusdotter Brakstad. Eg visste godt kven dette var, da ho hadde vore heime hos oss fleire gonger. Desse damene var mest jamgamle. Praten kom fort i gang. Så kom finduk på bordet. Kaffe, heimelaga saft og småkaker hadde Ellen nok av. Denne dagen vart eg kjent med Ingeborg òg. Eg vil seinare i stykket skrive meir om henne.

Når ein vert gammal går tida fort. Vert ein litt skral, kan ein vera ille faren. Det var med stor sorg eg ein dag eit år seinare fekk høyre at Ellen var sendt til Tingvoll Gamleheim. Ingen av dei vaksne hadde ein tanke om kva sorg vi barna no følte. Det var kanskje vi som stod henne nærast, vi som dagleg leika rundt ho. Ikkje eit ord vart sagt. Døra hennar var låst for alltid. Eg hugsar eg var på gråten og sparka småstein da eg gjekk heim. Elen hadde inga slekt som budde i nærleiken. Ho sat sikkert i stor einsemd sine siste år på gamleheimen på andre sida av fjorden. Eg såg ho aldri meir.

For mange år sidan ville eg sette blomar på grava hennar, da eg visste ho vart gravlagt i Flemma. Da fekk eg vite at alt var sletta ut. Eg må tilstå at det rykte til i meg. Du verda kor små vi er på denne jorda!

Ingeborg Jørusdotter Brakstad var fødd i 1877 og var tante til mor. Ho måtte alt som lita jente stri for føda. Allereide som 8-åring finn ein Ingeborg som litj-gjetartaus på Brakstad-setrene. Ho fortalte seinare at løna var maten, kanskje vanka det òg ein stakk. Så hendte det ho fekk spinne seg garn til eit par strømper. Det var dårleg med sko, så mykje av tida gjette ho berrføtt. Ho mista to av søskena sine i skarlagensfeber, dei hadde heller ikkje sko! Unge av i dag vil ikkje forstå slik ein fattigdom. Nauda varte fleire stader heilt til etter siste verdskrigen. Vi må i dag vite at alt har betra seg stort sidan da. Ein annan ting eg har grunda på, er kor dårleg dei såkalla rike tok vare på slekta si. Ingeborg sin familie stamma frå ein storgard lengre inne i fjorden. Konklusjonen er vel at sjølv storbonden denne tida måtte stri for føda. Det var òg mange pietistiske fordomar og mykje ære som stod på spel.

I sitt vaksne liv kom Ingeborg etter kvart til Tingvoll Prestegard, der stella ho med mat og hus for den svært dyktige presten Madsen og hans familie. Ho fortalte seinare at dette var den beste tida i livet hennar. Ingeborg tala òg mykje om gamlepresten Janche, som var rekna som ein av dei beste i landet til å messe. Sonen hans, Birger, vart seinare òg berømt for den kraftfulle og vakre songstemma si. Ingeborg kunne sitte i timevis å tala om tida på Tingvall, som ho sa. Truleg var ho òg i teneste for sokneprest Raaen.

Da foreldra byrja og eldast, flytta ho attende til Brakstadstranda, der dei fekk bygd seg ei lita stue på Brubæk-garden sin eigedom. Der stella ho for dei gamle, og livnærte seg og sine med fjøsvasking og anna gardsarbeid. Ho hadde òg fast vasking av Brakstad Skule.

Så hendte det fatale, ho vart påkøyrd av ein syklist. Etterpå vart ho ein del øydelagt i andletet. Leppa såg nokså tung ut og hang mykje nedover. Dette vart eit drawback ho måtte kjempe med resten av livet. Det var sikkert ikkje greitt når mange glana og kom med merknader. Eg kan hugse at fleire av oss ungane gjorde ”Innberlepp” (Ingeborgleppe) og laga dei mest spekulative grimaser. Det vanka òg stygge regler om Ingeborg. Mor og far sa klårt ifrå til meg om kva ho hadde vore utsett for, og at vi alle måtte sjå ut som vi var, dette var inga skam. Slike etterslengar vart aldri akseptert!

Ikkje alle foreldre var klar over mobbinga. Slik hendte det ein dag at to gutar frå bygda slo ut mest alle glasrutene i huset hennar. Dei kasta stein! Ho var ikkje heime da det skjedde. Så kom ho gråtande og ba far om hjelp. Det var fleire som hadde sett ”karane”, dermed ringte far til foreldra. Glasrutene kom på plass veka etter, dette var ei svært lei hending for fleire.

Ingeborg hadde ein kjærast i Kristiansund. Namnet hans var Sigvart Samuelsen Øverby. Han var pensjonert krigsseglar, og hadde vore torpedert to gonger under krigen. Korleis dei hadde treftest veit eg ikkje, men eg trur han dreiv med sal av spekesild ”inne på landet”. Sigvart kom på besøk eit par gonger i året. Det var berre få som hadde bil denne tida, og denne mannen tydde til beina. Difor måtte han fleire gonger gå i regn, gjørme og delvis vegløyse heilt frå Batnfjorden, men han hadde alltid full ryggsekk med varer og snop når han kom fram. Ein gong kjøpte han av Tor Rausand i Trøa ein diger 10-kilos storsei, som han slepa med seg det siste stykket. Eg kan tenkja det vart fiskekoking!  

På sine eldre dagar flytta Ingeborg heim til oss. Det gjorde heimen vår på mange måtar rikare, da ho hadde eit oppkome av forteljingar. Så las ho kvar dag høgt ifrå avisa. Særleg var romanane til Sigurd Lybeck trøysame. Ingeborg kunne òg mange barneviser. Ho hadde eit særs godt lag med ungar, noko eg som gut fekk oppleva i rikt mon. Ingeborg trudde på sin barnelærdom, var godhjarta og snill med alle, karda ull og spann garn så det dura i rokkesnella, strikka og stoppa vottar og strømper.

Da eg samla inn materiale til viseboka ”Enno så segla ho Magnill”, fekk eg med to av desse visene: ”Dingel-Dangel-Dalamann” og ”Kok graut, kjære Mari”. Har du boka, så finn du visene der. Dei har alt vorte teke i bruk av skulebarna i Angvik ved fleire høve. Ingeborg døydde i 1960. Det verka tomt og rart i huset da ho vart borte. Eg minnest ho ofte med vemod og set kvar vår ein blom på grava hennar.

Legg igjen en kommentar

Din e-postadresse vil ikke bli publisert.