Kilde
GUTEDAGAR
Alf Sundsbø
Klikk her for å lese Føreordet
A/S E.K. Hansen Eftf.
Aasgård & Sønn – Mplde 1981
Tekningar: Knut WOldsdal
ISBN 82-90393-05-9

Torskefisket

gutedagar_side_0049.jpgTeikning:
Knut Woldsdal

Som oftast var det ikkje mange rykkar før det var fast fisk.

Torskefisket på Ona-havet var tidleg kome i gang. Ja, så tidleg at det
er vel vanskeleg å tidfeste det med årstal. Somme gamle fiskarar eg har
snakka med, meiner at det har vore torskefiske kring Ona alt i
vikingetida. No skal ikkje vi gå så langt attende. Men vi veit at det
var rikt torskefiske kring Ona ved siste århundreskifte. Vi veit og at
dei brukte opne båtar, som oftast otringar, d.v.s. båtar som vart
drivne fram med 8 årar. Men skulle dei få plass til garnrullen på sida,
måtte dei take bort keipane til minst eit par årar helst til 2 par. Men
i sterk landvind kunne det bli tungt å ta seg inn under land att med
lasta båt. Då var det å bruke segla og krysse seg inn under øyane. Det
er lett å forstå at det kunne bli temmeleg trongt om rom i ein slik
båt, når ein hadde garn, ilar med store fløyter, ilesteinar,
fiskefangsten, segla og karane om bord. Og ikkje var vel «fastebordet»
over sjøen heller alltid så høgt. Båtane letny nok ein del så snart
garni og ilane var komne i sjøen att. Men for dei som ikkje hadde
motor, vart det nok slitsamt mang ein gong å ta seg inn                                                                                                         under land att.

Eg har høyrt om to båteigarar frå Haram som var grannar. Arne vog
ikkkje så nøye på kvar krone som Pe. Han smikka til og sette ein
trehestes Alfamotor i båten sin, endå han tykte det vart dyrt. Pe tykte
det var så dyrt at han «hadde ikkje råda». Ein ettermiddag kom dei frå
havet begge båtane. Karane hans Arne sat og spretta fisk, og sjølv sat
han og styrde, medan karane hans Pe låg «langflate» og rodde motvind.
Då Pe-laget endeleg kom til lands, stod Arne-laget ferdig til å gå
heim. Då greidde ikkje Pe å halde seg lenger. Han ropa ut:

«Det e førsjell på følk. Her slite vi øss førderva i motvinden, med du site berre å øyre på motorduren.»

Men Arne som vistte at Pe var knipen, svara med eit sukk og sa:

«Det e så sante det du seie, Pe. Men så må du hukse på at det reiste no
mest ei småbrosme i kvar smell.» Året etter hadde Pe ein trehestes Alfa
i sin båt og.

Motorfabrikkane, då som no, var elles flinke til å reklamere for varene
sine. Her er ei annonse for Alfamotoren som stod i Molde Anonceblad
like etter hundreårs-skifte:

Alfa og Gideon, Paragon og Rapp
alle disse motorer skal løpe omkapp.
Når farten er liten og båten er stor,
da bør man ha seg en Alfamotor.
Og så var det bilete av ein båt som gjekk frå ein heil flokk andre, — og som sjølvsagt hadde Alfamotor då.

Noko med kvart vart det vanleg å leggje dekk og å sette motor i båtane.
Det kunne gjelde livet om båten fekk så stor ein sup ein ruskeversdag
at svinghjulet tok til å skvette, så glodhauet kolna eller sprakk.

Ein av dei første båtane eg kan minnast som hadde både dekk og motor,
var ei «stor» skøyte som vart innkjøpt frå Mandalskanten av brødrene
Orvik. Båten heitte Maagen og var 36 fot lang. Men skøyta var svært
brei etter lengda, så ho var «børadryg» som dei sa før i tida. Det
skulle vere ein riktig god sjøbåt, var det sagt. Andreas Orvik var
skipper på båten. Ikkje rettare eg minnest så hadde denne båten ein sju
eller åtte hestes Bolindermotor ombord, så han gjorde «ei voldsom
fart», tykte vi smågutane. Men noko så luksuriøst som rorhus, var det
ikkje på han. Dei styrde båten frå ein «bås» på dekket. Dei hadde ikkje
byrja med rorhus på fiskebåtane endå. Om dei hadde det, ville mykje
slit og strev vore spart, og mykje vannhelse hadde vore utestengd.

Fiskeriet på Ona-havet berre auka og auka, og fleire og fleire rorbuder
kom opp. Rorbuder ja, — det var enkle hus der fiskarane låg om natta.
Der hadde dei ei jente (kokke) som stelte mat til dei og reparerte og
vaska klede om det trongs. Ho vaska også kleda til dei leigekarane som
var langt heimanfrå, og som kanskje ikkje slapp heim att før heile
torskefisket var slutt.

Eit båtlag var oftast på 7 mann + ei kokkejente, og ho hadde fast løn.
Ein eller to av desse karane var roskarar, det vil seie at dei hadde
avtala med skipperen på førehand kor stor løn dei skulle ha for heile
torskefisket. Løna var ofte kanskje ikkje meir enn 100 til 120 kroner
for torskefisket. Men etter 1916 kom ei anna ordning som sa føre at ein
roskar skulle ha 50% av heil lott i torskefisket, og 60% av heil lott i
sildefisket, og dette vart til stor føremun for roskarane.

Mesteparten av den maten som vart fortært i rorbudene, var slik mat som
karane hadde med seg heimanfrå. Dei hadde med seg sjørtol (runde trekar
fulle av surmjølk), mjøltol, brød og smør, prim og anna mat. Når
kokkejenta skulle koke graut til kvelds, måtte ho ta lift mjøl frå kvar
mann. Det kunne nok hende at mjølka vart transur før dei fekk tømt
tolet, men ho gjekk då ned, og sjukdom var ein heller sjeldan gjest i
rorbuda.

Eg har høyrt ei forteljing om at karane i ei rorbu ville ha havresupe
til kvelds ein kveld. Ja, kokka kokte supa ho, og slo ho oppi ei stor
mjølkerinne. Karane flokka seg rundt bordet med skeier og åt «hop-mat»
attåt gamle brødskalkar. Då dei nærma seg botnen på rinna, vart dei var
ei lita mus som låg og flaut i supa. Unggutane kasta skeiene og for frå
bordet. Men ein stor, mørk eldre kar tok musa i rompa, kasta ho ut døra
og sa:

«Ho låg der medan de åt, men no er ho borte.»

Så tok han skeia og åt som om ingen ting var hendt. Men mellom dei
yngre vart mannen etter dette heitande Svarte-Mons. Eg veit berre ikkje
om dette er heilt sant, men eg har høyrt det av mor mi.

Det kunne nok bli temmeleg trongt inne på desse rorbudene, når det
skulle bu sju karfolk og ei kvinne der. Køyene var laga av grovt
material og så breie at det låg to mann i kvar køye. Skipperen hadde
som oftast 4. køya, — om det ikkje var ein kar i laget som var så svær
at han trong ei køy åleine. Halmebolster var underlag i alle køyene.
Kokkejenta hadde si eiga seng ved motsett vegg i same rommet. Ho hadde
lov å blåse ut lyset når ho skulle kle av seg. Ho var også den første
til å stå opp om morgonen, for ho måtte ha ferdig morgon-kaffien til
karane stod opp. Alt gjekk så greitt når ein først var van med det.

Det var verre med sanitæranlegget, for det fanst i det heile ikkje noko
slikt. Ombord på båten var det så greitt, for der brukte karane pøsa
(ho Brit) når dei vart nøydde. Verre var det på land. Vart ein mann
nøydd til å «løyse broka», så var det å huke seg ned på den beste
gøymestaden ein fann, med Budstikka eller Sunnmørsposten i neven.
Teisturda var svært så ettertrakta ein «tilfluktsplass» i så måte.
Verre var det for dei som budde på Kula, for der fanst det ikkje ei
bergsprekke eller ein storstein å gøyme seg bak, og ved flo sjø var
Kulå omflødd. Eg har ikkje spurt dei som budde der, korleis «avtrede»
gjekk føre seg. Nokre uløyste gåter må det då få lov å vere att frå
Ona- og Husøyholmane ved fisketider. Nokre små geografiske område der
det budde folk under torskefikset var desse:

På Flatholma,
på Korsa,
på Kulen,
på Lyngholma,
på Grøtholma,
oppi Sala,
på Kaken,
på Lesja,
i Skåren,
på Bergå,
i Launesa.

Fiskarane fann ofte moro i å erte kvarandre, då som no, med å finne
lyte på båtar og å legge utnamn på dei. Og hadde dei først kome på eit
slåande namn, så vart det som oftast sitjande for alltid. Nokre slike
båtnamn har eg også høyrt, og eg skriv dei ned her på dialekt:

Stauå,
Styggeman’j,
Lekå,
Sparessen,
Stornatet,
Bollinj,
Krasinj,
Albokkjin'j.

Ein gammal fiskar fortel meg dette:

Notlaget han var med i, hadde kjøpt ny, stor spelbåt. Ein fraktebåt kom
med spelbåten ei natt og la han frå seg for iletau nede på hamna.
Morgonen etter som var søndag, kom mest heile notlaget ned i fjøra for
å sjå på nybåten. Då sa ein av karane:

«Nei, kva slags figur er no dette då?»

Meir skulle det ikkje til. Båten vart heitande Figuren så lenge han var
brukande. Men av praktiske grunnar var båten bygd så lik i begge endar
at karane ikkje visste kva som var att eller fram på han. Jau,
ungdomane visste råd. Laget hadde to notbasar, Ola og Syvert. Dei
skulle ombord i båten og ro kvar sin veg, og den som sigra, han sat
sjølvsagt i framenden. Jau, kallane var med på dette for moroa si
skuld. Men Ola var både stor og sterk, og Syvert var heller liten og
tynn, så Ola sat sigrande i framenden etter styrkeprøva. Men det fanst
dei som påstod at Figuren var rodd etter galne enden all sin dag.

Denne toleransen mellom dei eldre og dei unge har ofte undra meg, når
eg høyrer forteljingar frå Onaværa. Dei eldre tolte at dei unge heldt
litt styr og hadde litt moro. Trur dei mintest at slike «villstyringar»
hadde dei og ein gong vore. Kua hadde ikkje gløymt at ho sjølv hadde
vore kalv.

Og dei unge på si side hadde både vyrnad og respekt for dei eldre, som
sat inne med så store erfaringar og gode kunnskapar. Det måtte vere
slik skulle alt gå bra, når så mykje folk var stuva saman på så lite
areal som til dømes på Ona- og Husøy-holmane i torskefisket.

Laga brukte som oftast 5 stubbsetningar på 18 garn i kvar setning, og
slike setningar hadde berre ein ile kvar. Somme tider var det brukt
langsetningar med 36 garn og to ilar, men desne setningane stod ikkje
så godt for straumen som stubbsetningane. Vart det stri straum og
setningane kom i drift, ja då vart det «suljle» (kinnlyd i uttalen, som
til dømes: Det va stuljlje te suljle i sjeljle-brøta attmæ
Sveljljingå). Var det retteleg storgale og mange bruk hadde dreve ihop,
så kalla dei det «Ona-bryllaup», truleg fordi det kom så mange båtar
til for å hjelpe. Stundom enda det med at nokre av dei båtane som hadde
sterkast motor og vins, greidde å slepe heile vasen inn på Husøyleira,
der det var noko lettare å få greidd alt frå einannan. Tau på
propellen, sundrivne garn, tapte eller øydelagte ilar og mist
arbeidstid frå fiskinga var oftast resultatet av eit slikt
Ona-bryllaup. Dette var fiskarane svært redde for å kome borti, og det
var no heldigvis ikkje ofte det hende.

Torskegarna var bundne av 12/12 bommullstråd med maskevidde knapt 7
omfar i aln og skotne på hampetao så tjukke som ein ringfinger. Kvart
garn var kring 16 famner langt og 25 til 30 masker djupt. Det hadde
12-13 innbundne fire og ein halv toms glaskuler til fløyt, og støypte,
runde sementsteinar til søkkje, så ein må vel seie at det var ei heller
grov og tungvindt vegn.

Ein vanleg fangst for eit lag på ei natt (ein båt vart det ofte sagt)
var mellom 200 og 300 torsk. Det kunne vere meir, ja like opp til 1000
fisk, men då vart det rekna for storfiske. Og det kunne vere mindre.
Men under 100 torsk vart rekna for skrapfiske.

Fisken vart bløgga medan dei drog garna. Men så snart båten kom til
land, skulle fisken sløyast, flekkast, vaskast og saltast for kvar dag.
Rogna skulle saltast i tønner. Levera vart levert på tranbrenneriet.
Det var gjerne to tranbrenneri på Ona medan hardaste torskefisket stod
på. Hovud og rygger skulle tørkast og leverast til guano. Men borna
hadde og sine inntekter, om dei ikkje var så store. Dei skar
torsketunger som dei fekk selje til oppkjøparar. Dei kom seinare på
marknaden som delikatesser. Eg hugsar dei middagene mor laga av
torsketunger. Dei var nydelege. «Deilige frikadeller,» sa bror min.
Ferske, nykokte torskehoved er framleis noko av det beste eg veit.

Har du høyrt historia om brennaren? Den mannen som styrde med
tranbrenneriet, kalla dei herre for brennaren. Det var ein mykje
hyggjeleg og humoristisk mann var det sagt, ein av den typen som alle
likte. I vår dialekt brukar vi ordet klar om så mange ting. Det kan
tyde at ein ting er øydelagt. Det kan tyde at ein menneske er død.
Eller det kan tyde at noko er klårt og gjennomsiktig. Ein dag
motorbåten Arne låg ferdig og skulle gå på sjøen, gjekk Iver som vanleg
bak til motoren for å «fyre opp» (fyre på glødehovudet for å få start
på motoren). Men då det gjekk ei stund før dei høyrde den vanlege
fyringsduren frå motorrummet, sette Kristian, største skøyaren ombord,
hovudet ned i motornedgangen og spurde:

«Er det noko i vegen, Iver?» «Brennaren er klar,» svara Iver.

Det var altså brennaren på fyringslampa det var noko i vegen med.
Kristian-fanten skyna det så godt, men han tok på seg «ålvors-maska» si
og gjekk fram i lugaren og spurde karane om dei hadde høyrt at
brennaren var klar. Dei vart storleg forundra og tykte at det var ei
svært lei hending, og det vart sagt mykje pent om brennaren på ei lita
stund. Men så var det ein som ville vite kvar Kristian hadde dette
ifrå.

«Høyrt det av han Iver,» svara Kristian. Med det same høyrde dei den
velkjende fyringsduren, og Iver kom på dekk. «Var det noko i vegen,»
ville skipperen vite. «Brennaren var klar, så eg måtte skifte,» svara
Iver. No skyna alle samanhengen, og låtten braut laus.

Når fisket var slutt ut i mars ein gong, måtte ein først få både folk
og reidskap heim att. Fisken vart ofte ikkje henta før dei var ferdige
med våronna. Eg minnest godt at drengen vår og eg stod ute på vollen og
såg båtane kome innover med vinterfangsten ombord. Olaf dreng kunne til
dømes seie: «Sjå der kjem Heggdalsbåten, gut. Sanneleg har dei bra med
fisk. Sjå kor dei har trøkt'n nedåt.» Ja, no skulle fisken heim,
vaskast, filljast og tørkast. Vaskinga gjekk føre seg i ein færing som
vart sett på land og aust full av sjø. Dei vanlege reidskapa i dette
arbeidet var ein skurekost og ein ihop-tøvd sjøvott på høgre handa, og
helst ein tollekniv. Svarthinna i buken, blodrestar og anna som
skjemde, måtte vekk. Filljing var å skjere rein kantane, særleg kring
halsen (Ørnebeina som vi sa). Under tørkinga måtte ein vere særleg
varsam med å legge fisken på berga medan han var rå, for då var det
lett for at hen vart «brent». (Han vart vel heller kokt i varmen mellom
sola og berget.) Var det flau vind, eller stille og sol frå klår
himmel, var folk snare og reise fisken (sette to og to fiskar mot
einannan). Brent fisk var ikkje råd å få selje. Han var heilt
bortkasta, og dertil ei skam for den som tørka han. Når fisken hadde
lege utlagt på berg (helst singel) ein dag og nytt solgangs-vinden, så
var det å bere han saman når kvelden kom. Grannen vår tok på seg mykje
fisketørking kvart år. Vi borna var ofte med og hjelpte til med å bere
ihop fisken om kveldane, fordi vi visste at når fisken var samanboren,
fekk vi vere ilag og leike. Løna for å vaske og å tørke eit tusen fisk,
veit eg var nede i 30 kroner, så det var ikkje noko å bli rik av. Om
kveldane la dei vaksne fisken saman i fine runde stablar med sporen inn
mot midten. Ein fiskeflake (eit slags tak) vart lagt på toppen av
stabelen. Var det teikn til styggever og regn, vart yttersida dekt med
ein presenning og fastbunden. Når så fisken var tørr, var det som
oftast å reise til Ålesund for å selje. «Dei e i Ålsømdå mæ fesja»
ville svaret bli om du spurde etter ein av desse karane. Ein aldri så
liten «fest» kan det vel hende det vart attpå alt slitet og strevet.
Heime var det slåtten som venta med endå meir slit og strev.

Fiskarane kunne nok ha spart seg for alt dette strevet med flekking,
salting, vasking, tørking og frakting om dei hadde selt råfisken til
oppkjøpar. Men kjøparane betalte dårleg, og di meir fisk det var, di
lågare var prisane. Ved å stelle fisken sjølve, hadde dei sikra seg
maksimale prisar for han.

Legg igjen en kommentar

Din e-postadresse vil ikke bli publisert.